Cuốn sách là câu chuyện đời thực của Suzanne Simard, một nhà khoa học lớn lên giữa những cánh rừng già Canada. Cuốn sách gợi mở chu trình phức tạp của đời sống rừng xanh, khi Cây Mẹ nằm ở tâm điểm của sự giao tiếp, bảo vệ và tri giác của rừng xanh chết đi, chúng truyền đời trí tuệ cho đời sau của mình từ thế hệ này sang thế hệ khác, chia sẻ kiến thức về những gì giúp ích và những gì gây hại, ai là bạn hay thù, và cách để thích nghi, tồn tại trong một cảnh quan luôn biến đổi. Như cách cha mẹ quan tâm đến ta vậy.

Đây không phải là một cuốn sách về cách chúng ta cứu lấy cây xanh.

Đây là một cuốn sách về việc cây xanh có thể cứu rỗi chúng ta như thế nào.

Chúng tôi trích dịch phần Lời Giới Thiệu và một đoạn ngắn chia sẻ giữa Simard và con gái mình. Mến mời bạn đón đọc!

LỜI GIỚI THIỆU: Những mối liên kết

“Qua nhiều thế hệ, kế sinh nhai của chúng tôi dựa vào nghề khai thác rừng.
Đó là sống còn, là di sản của chúng tôi
Bản thân tôi cũng đã đốn hạ không ít cây xanh.

Thế nhưng, chẳng có gì trên hành tinh này có thể sống mà thiếu đi cái chết và sự phân hủy. Từ sự mục nát đó, mầm sống mới nảy sinh; và chính bởi sự sống tồn tại mà cái chết mới lại đến. Vòng xoáy của sự sống đã đưa tôi trở thành một người gieo hạt, chăm sóc cây non, và trở thành một phần của chu kỳ ấy. Bản thân khu rừng cũng là một phần của những chu kỳ lớn hơn nhiều: bồi đắp của đất đai, di cư của các loài và mạch lưu thông của đại dương. Nó là nguồn gốc của bầu khí quyển sạch, mạch nước thuần khiết và món thực phẩm tốt lành. Bạn sẽ nhận ra điều tất yếu trong sự “cho và nhận” của tự nhiên, chúng tĩnh lặng đồng thời không ngừng nỗ lực tìm kiếm cân bằng trong hệ sinh thái.

Tôi trở thành một nhà khoa học với hy vọng giải mã bí ẩn về cách những loài sinh vật trong rừng cùng nhau chung sống, hay sự liên kết của chúng với đất, lửa và nước. Tôi quan sát khu rừng, và tôi lắng nghe. Tôi nương theo sự dẫn dắt của trí tò mò, lắng nghe những câu chuyện của gia đình và cộng đồng, và học hỏi từ các học giả. Chắt chiu từng mảnh ghép một, tôi dồn mọi tâm sức để trở thành một “thám tử” đi tìm điều gì là cần thiết để chữa lành thế giới tự nhiên.

Tôi may mắn trở thành một trong những người trẻ thế hệ mới trong ngành khai thác gỗ, và có nhiều điều tôi tìm thấy lại không giống với những gì tôi hiểu khi lớn lên. Tôi phát hiện ra những cảnh quan bao la vắng bóng cây xanh, những vùng đất bị tước đoạt và chịu đựng khí hậu khắc nghiệt dai dẳng của thời tiết. Thiếu vắng bóng cây cổ thụ khiến những cây non trở nên mong manh và dễ tổn thương hơn. Công nghiệp hóa đã cứ vậy mà tuyên chiến với hệ sinh thái, chịu ảnh hưởng trực tiếp là loài các thực vật tán lá, cây lá rộng và sinh vật gặm nhấm. Các loài ký sinh vốn bị coi là đối thủ cạnh tranh hay vật chủ ký sinh trên các loại cây công nghiệp mới chính là những yếu tố cần thiết để chữa lành trái đất. Toàn bộ khu rừng đang phải chịu đựng sự đứt gãy này, và vì lẽ đó, tất cả mọi thứ khác cũng chịu khổ đau theo.

Tôi dấn thân vào các cuộc thám hiểm khoa học để tìm hiểu xem chúng ta đã sai ở đâu, tôi mong mình sẽ mở khóa những bí ẩn về lý do tại sao vùng đất có khả năng tự phục hồi khi chúng nương náu theo các quy luật tự nhiên. Trên hành trình đó, có một sự trùng hợp kỳ lạ khi công việc của tôi diễn ra nhịp nhàng với đời sống cá nhân, đan xen mật thiết như chính hệ sinh thái mà tôi đang nghiên cứu.

Chẳng chóng thì chầy, sự thật về loài cây sẽ khiến chúng ta kinh ngạc. Sâu dưới lòng đất là hệ thống kênh dẫn nuôi dưỡng, liên kết các hệ vi sinh vật với quy mô vô cùng tinh vi, phức tạp. Tôi đã thực hiện hàng trăm thí nghiệm, từ khám phá này dẫn đến khám phá khác, và thông qua cuộc tìm kiếm này, tôi đã tìm thấy những bài học về sự giao tiếp giữa cây với cây, về những mối quan hệ tạo nên một xã hội rừng. Những bằng chứng ban đầu từng gây tranh cãi gay gắt, nhưng giờ đây giới khoa học đã công nhận tính nghiêm ngặt của nó qua các phản biện chuyên gia và được công bố rộng rãi. Đây không phải chuyện cổ tích, không phải sự mơ mộng hão huyền, không phải kỳ lân thần thoại, và cũng chẳng phải hư cấu trong một bộ phim Hollywood.

Những khám phá này đang thách thức nhiều phương thức quản lý vốn đang đe dọa sự sinh tồn của các khu rừng, đặc biệt là khi thiên nhiên đang phải vật lộn để thích nghi với một thế giới đang nóng dần lên. Những truy vấn của tôi bắt đầu từ nỗi lo âu sâu sắc cho tương lai của rừng xanh, nhưng đã phát triển thành một sự tò mò mãnh liệt, dần dà manh mối này dẫn dắt manh mối kia làm sáng tỏ hu rừng không chỉ đơn thuần là một tập hợp của những từng cây đơn lẻ nữa.

Trên hành trình ấy, cây cối đã cho tôi thấy khả năng nhận thức và phản hồi, cách chúng kết nối và giao tiếp, trò chuyện cùng nhau. Có lẽ chúng bắt đầu nhen nhóm trong tôi từ cơ may là một nghề truyền đời di sản của gia đình, trở thành mái ấm tuổi thơ, chúng an ủi và phiêu lưu ở miền Tây Canada để rồi lớn mạnh, lòng tôi cứ thế thấu cảm hơn về trí thông minh của rừng xanh. Tôi cho rằng điều quan trọng hơn cả chính là cách chúng ta thể hiện lòng tôn trọng đối với khu rừng và chữa lành mối quan hệ giữa con người với thiên nhiên.

Một trong những manh mối tôi quan sát được chính là cây cối giao tiếp với nhau thông qua một mạng lưới các loài nấm ẩn sâu dưới lòng đất. Khi lần theo con đường của chúng,tôi nhận ra rằng mạng lưới nấm lan tỏa khắp nền rừng, kết nối mọi cái cây lại với nhau thành một hệ thống khổng lồ gồm những “trạm trung tâm” và các đường dây liên kết. Bản đồ sơ khởi đã tiết lộ một sự thật chấn động: những cây cổ thụ to lớn nhất chính là nguồn phát, kết nối trực tiếp với các cây mầm đang lớn. Không chỉ vậy, chúng còn kết nối với tất cả những cây lân cận, dù là cây lâu năm hay mầm mới nhú, đóng vai trò là “mắt xích cốt lõi cho một mạng lưới chằng chịt các sợi nấm và điểm nút giao thoa.

Tôi sẽ dẫn bạn đi qua hành trình khám phá ra khía cạnh gây sốc nhất của mô thức này chính là chúng có những điểm tương đồng kinh ngạc với bộ não con người. Trong thế giới đó, các thế hệ cây lâu năm và cây con đang cùng nhau cảm nhận, giao tiếp và phản hồi lẫn nhau bằng cách phát ra các tín hiệu hóa học. Những hóa chất này giống hệt các chất dẫn truyền thần kinh trong cơ thể chúng ta. Đó là những tín hiệu được tạo ra bởi các dòng ion chạy qua màng tế bào của nấm.

Các cây cổ thụ có khả năng nhận biết cây mầm nào thuộc dòng dõi phả hệ của mình.

Cây già nuôi dưỡng cây non, cung cấp thức ăn và nước uống cho chúng giống như cách chúng ta chăm sóc con cái mình. Điều này khiến tôi ngẫm lại, hít một hơi thật sâu và suy ngẫm về bản chất xã hội của rừng, cũng như tầm quan trọng của nó đối với quá trình tiến hóa. Mạng lưới nấm dường như “lập trình” cho các cây để đạt được sự khỏe mạnh nhất. Và hơn thế nữa những cây cổ thụ thực sự là người mẹ bảo vệ cho con của mình.

Khi Cây Mẹ nằm ở tâm điểm của sự giao tiếp, bảo vệ và tri giác của rừng xanh chết đi, chúng truyền đời trí tuệ cho đời sau của mình từ thế hệ này sang thế hệ khác, chia sẻ kiến thức về những gì giúp ích và những gì gây hại, ai là bạn hay thù, và cách để thích nghi, tồn tại trong một cảnh quan luôn biến đổi. Như cách cha mẹ quan tâm đến ta vậy.

Làm thế nào chúng có thể gửi đi các tín hiệu cảnh báo, thông điệp nhận diện và các bản tin an toàn nhanh như một cú điện thoại? Làm thế nào chúng giúp đỡ lẫn nhau qua cơn hoạn nạn và đau yếu? Tại sao chúng có những hành vi giống con người, và tại sao chúng hoạt động như những xã hội thật sự?

Sau một đời làm “thám tử rừng xanh”, góc nhìn của tôi về khu rừng đã hoàn toàn đảo lộn. Với mỗi điều mới tiết lộ, tôi lại đắm chìm vào đời sống của rừng. Những bằng chứng khoa học là không thể phớt lờ: khu rừng được kiến tạo bởi trí tuệ, giác quan và khả năng chữa lành.

Đây không phải là một cuốn sách về cách chúng ta cứu lấy cây xanh.

Đây là một cuốn sách về việc cây xanh có thể cứu rỗi chúng ta như thế nào.”

PHẦN CHIA SẺ

Cây Mẹ trong khu rừng mưa nội địa gần Nelson, British Columbia.
(Trang 301 trong sách)

“Vẻ đẹp ở đây,” tôi nói, “chỉ cần một chút đà, một chút trợ giúp tại địa điểm này, cỏ cây và muôn thú sẽ quay trở lại.” Chúng sẽ chữa lành khu rừng, giúp nó hồi sinh, đất đai luôn khao khát tự chữa lành. Tôi nghĩ, cơ thể mình cũng vậy; tôi biết ơn vì được ở đây, tiếp tục công việc và nuôi nấng con gái. Một khi hệ thống chạm đến điểm bùng phát, một khi những quyết định đúng đắn được đưa ra và thực hiện, khi các thành phần và quá trình kết nối trở lại và đất được bồi đắp, sự phục hồi là hoàn toàn có thể, dù nhiều hay ít.

Chúng tôi thu dọn đồ đạc đi xuống dốc. Đất vẫn còn lốm đốm màu xanh đồng, nước rỉ ra vẫn còn hơi chua, nhưng tất cả đang chậm rãi thay đổi. Những thảm cây mầm xanh mướt chạm vào mắt cá chân chúng tôi. Những hàng cây lãnh sam cao hơn mọc dọc theo những thân gỗ đổ, ngọn của chúng vươn cao đầy sức sống để tìm kiếm ánh mặt trời, rễ quấn quýt vào thớ gỗ.

“Con nghĩ con muốn trở thành nhà sinh thái học, nghiên cứu về các khu rừng mẹ ạ,” con gái tôi vừa nói vừa lướt tay qua những lá kim mịn màng của đám cây non. Tôi dừng lại và nhìn lại phía sau.

In bóng trên mặt trời đang lặn, vươn cao hơn tất cả, bám rễ sâu vào những hốc đá núi lửa đang nuôi dưỡng mình, là Cây Mẹ của cả một vùng cây mầm rộng lớn này. Những cành của Cây Mẹ vươn ra như cẳng tay, vặn xoắn bởi hàng thế kỷ tuyết phủ, vết sẹo từ lâu đã lành miệng, đầu cành trĩu nặng những quả nón. Tôi cảm thấy bình lặng, hạnh phúc, nhưng cũng cần được nghỉ ngơi. Một lớp học ở Virginia đã gửi cho tôi bài thơ tựa đề “Mẹ Cây”, trong đó người Mẹ nói với chúng: “Chúc ngủ ngon, các con yêu; đã đến lúc chợp mắt rồi”. Chiều nay, tôi sẽ đi theo con đường nhỏ xuống sông Squamish, ngồi bên bờ sông cùng bầy diệc và nhắm mắt lại trong bầu không khí ấm áp.

Hannah lấy máy ảnh và thiết bị GPS từ túi áo vest để chụp ảnh và ghi lại vị trí của Cây Mẹ cổ thụ cùng “đàn con” là những cây mầm xung quanh. “Chúng ta có thể đưa cái này vào báo cáo,” con bé nói, lòng thấu hiểu khu rừng của con đang lớn dần không biên giới.

Khi mặt trời lặn khuất sau tán lá rộng lớn của Cây Mẹ, một con đại bàng đầu hói đậu xuống cành cao nhất, làm những quả nón rơi xuống. Nó nghiêng cái đầu trắng muốt nhìn thẳng xuống chúng tôi. Tôi thở hắt ra một hơi dài, hơi thở hòa vào luồng gió núi. Tôi thích nghĩ rằng hơi thở ấy đã chạm tới con đại bàng, vì ngay lúc đó nó rũ đôi cánh khổng lồ của mình. Giờ thì tôi đã hiểu, tôi biết tại sao những cây mầm này lại khỏe mạnh bất chấp những hư hại và tàn phá, không giống như những cây mầm vàng vọt nhỏ bé từ rất lâu trước đây ở dãy núi Lillooet - những cái cây đã nhận được lời thề nguyện mà tôi dành cả đời mình để thực hiện. Bởi hạt giống ở đây đã nảy mầm trong mạng lưới nấm rễ khổng lồ từ Cây Mẹ rồi.

Rễ cây non nớt đã uống dòng “sữa” tràn trề dinh dưỡng từ Cây Mẹ. Như truyền thừa cả một miền ký ức qua dòng hước, Chồi non cảm nhận được những cuộc đấu tranh trong quá khứ của Cây Mẹ, rằng đã có điều gì xảy ra để giúp chúng có một khởi đầu lớn lên thuận lợi. Chúng ứng hồi với màu lục bảo sặc sỡ óng ánh khoác lên mình.

Con đại bàng bất ngờ cất cánh, bắt lấy một luồng khí bốc lên và biến mất sau những đỉnh núi. Không có khoảnh khắc nào là quá nhỏ bé trên thế giới này. Không có gì nên bị lãng quên. Mọi thứ đều có sứ mệnh và cần được chăm sóc. Đây là đức tin của tôi. Cứ như thế, vào bất cứ lúc nào sự trù phú và ân điển sẽ vút bay.

Hannah nhét các mẫu đất vào ba lô. Những bụi dương xỉ rùng mình trong làn mưa, con bé kéo mũ trùm lên. Nó ngó ra xem con đại bàng đã bay đi đâu, rồi chỉ tay về phía đại bàng đang nhập đàn cùng một người bạn đồng hành phía trên những rặng đá granit.

Gió rít qua tán lá kim của Cây Mẹ, nhưng bà vẫn đứng vững chãi. Bà đã chứng kiến thiên nhiên dưới muôn vàn hình thái: những ngày hè nóng nực khi muỗi vây quanh; từng cơn mưa xối xả kéo dài hàng tuần; tuyết nặng đến mức làm gãy vài cành lớn; đợt hạn hán nối tiếp bởi những mùa ẩm ướt dài đằng đẵng. Bầu trời chuyển sang màu đỏ rực, những cành lá của bà như rực cháy, dòng nhựa trỗi dậy như một lời hiệu triệu. Bà sẽ ở đây thêm hàng trăm năm nữa, dẫn dắt sự phục hồi, cống hiến tất cả, rất lâu sau khi tôi ra đi.

Vĩnh biệt nhé, Người Mẹ thân yêu. Mệt mỏi, tôi lóng ngóng cài lại chiếc áo vest. Hannah khoác chiếc ba lô nặng trĩu lên vai, điều chỉnh trọng lượng và siết chặt các khóa dây, gần như chẳng màng đến sức nặng của nó. Con bé giúp tôi cầm lấy chiếc xẻng và nắm chặt tay tôi, dẫn lối đưa chúng tôi trở về nhà.”

Cuốn sách này đã được chúng tôi kể nhiều kha khá trên các bài viết, trong cuộc trò chuyện với các bạn khi tới nhà sách, và ngay cả giữa chúng tôi với nhau. Sự sôi động đó đến từ các nguyên do, nhưng có chăng vẫn là cơn khát với các tác phẩm của Toni Morrison, bên cạnh Recitatif chúng tôi chỉ còn Beloved nữa thôi.

Đọc cuốn truyện ngắn này thật sự vẫn thấy “bay”. Một sự bay khác khác với đôi cánh vượt thoát của Milkman trong Song of Solomon. Trong cuộc trò chuyện với Nasty Women Writers, Toni Morrison bày tỏ: “Mọi người nói với tôi rằng tôi luôn viết về tình yêu. Đúng vậy, luôn luôn, luôn luôn là tình yêu. Nhưng điều đó không đúng hoàn toàn. Trên thực tế, tôi luôn viết về sự phản bội. Tình yêu là thời tiết. Sự phản bội là tia sét xé toạc và phơi bày nó”. Ta có thể thấy trong Recitatif vẫn là những câu văn giàu tính nhạc điệu, là căn nguyên chủng tộc, bản sắc, xung đột giữa cá nhân với cá nhân – với tập thể - với chính mình. Tuy nhiên cuộc thử nghiệm khi ta tước đi điểm dễ nhận diện nhất về màu da mà chỉ giữ lại câu chuyện thuần túy xảy ra giữa các nhân vật là một thử nghiệm táo bạo, tôi đoán chắc sẽ chẳng có tác phẩm nào đạt được đỉnh cao như Recitatif với ý tưởng này nữa.

Một cuốn sách với lời đề từ dài tới…45 trang, câu chuyện chỉ vỏn vẹn 40 trang. Chúng tôi gợi ý các bạn có thể đọc truyện ngắn trước rồi đến lời đề từ sau, trải nghiệm đọc như vậy giống như khi bạn nhìn qua chiếc ống nhòm với lỗ trò nhỏ xíu, nhìn nó đủ lâu rồi rời tầm mắt mình nhìn về quang cảnh rộng rãi phía trước. Có chút nhức mắt ở giai đoạn đầu tiên, nhưng khi điểm nhìn thay đổi trải nghiệm sẽ vừa đã mắt, vừa đã cái thân mình.

Chúng tôi xin trích dịch một đoạn nhỏ trong phần đề từ đầu tiên và hai trang truyện trong cuốn sách này. Mến mời bạn đón đọc:

PHẦN ĐỀ TỪ

“Vào năm 1980, Toni Morrison đã bắt tay vào viết truyện ngắn đầu tiên và duy nhất của mình có tên “Recitatif”. Việc chỉ có duy nhất một truyện ngắn dường như cũng nhất quán với toàn bộ sự nghiệp văn chương của bà. Ở Morrison, không có những tác phẩm viết vội, không có những cuốn tiểu thuyết “lấp đầy chỗ trống”, không có sự dậm chân tại chỗ, cũng không có những chệnh choạng khỏi con đường đang đi. Bà có mười một cuốn tiểu thuyết và một truyện ngắn, tất cả đều được viết với những mục tiêu và ý đồ cụ thể.

Sự bền bỉ ấy của Morrison khó có thể lý giải tường tận. Hầu hết các nhà văn đều làm việc hoặc ít nhất một phần sáng tạo trong bóng tối: một cách vô thức, vấp váp, tiến triển hỗn loạn, đôi khi đi đường tắt và thường xuyên rơi vào ngõ cụt. Morrison chưa bao giờ như thế. Có lẽ sức nặng của trách nhiệm mà bà tự đặt lên vai mình không cho phép điều đó xảy ra. Khi đọc những bài tự phê bình chi về các cuốn tiểu thuyết của chính bà trong cuốn sách cuối cùng The Source of Self-Regard, ta như được quan sát một kỹ thuật viên phòng thí nghiệm văn học đang tháo dỡ và đảo ngược quá trình nghiên cứu của mình. Chính sự pha trộn giữa hình thức thi ca và phương pháp khoa học này ở Morrison, theo tôi, là độc nhất vô nhị. Dành cho bạn đọc mong muốn đọc sâu, hiểu kỹ càng hơn về Toni Morrison thì đây sẽ là tác phẩm không khiến bạn thất vọng.

Việc đọc kỹ từng câu chữ trong tác phẩm của bà luôn mang lại sự thỏa mãn. Bạn có thể tin chắc rằng qua từng trang sách, từng dòng chữ, không có chi tiết nào là ngẫu nhiên, nhất là ý niệm khởi nguyên của Toni Morrison. Với truyện ngắn “Recitatif”, bà đã thể hiện điều đó một cách trực diện. Câu chuyện mà bạn đang cầm trên tay được viết ra như một cuộc thử nghiệm: xóa bỏ mọi dấu vết về sắc tộc trong một lời kể về hai nhân vật khác chủng tộc - những người coi sắc tộc lại là yếu tố sống còn.

Nhân vật chính là Twyla và Roberta, hai cô bé nghèo tám tuổi và sống bởi trợ cấp của nhà nước. Cả hai sống cùng nhau trong bốn tháng tại trại trẻ mồ côi St. Bonaventure. Thông tin đầu tiên về hai cô bé qua lời kể của Twyla là: “Mẹ tớ nhảy nhót suốt đêm, còn mẹ Roberta thì bị ốm.” Một lúc sau, ta biết họ được xếp ở cùng nhau trong phòng 406, “bị mắc kẹt ở một nơi xa lạ với một đứa con gái thuộc một sắc tộc hoàn toàn khác.”

Nhưng có một điều mà chúng ta không bao giờ biết một cách chắc chắn bất kể có đọc kỹ đến đâu đó là ai trong hai cô bé là người da đen và ai là người da trắng. Chúng ta có thể giả định, có thể khẳng định chắc nịch, nhưng không bao giờ có thể xác thực. Điều này diễn ra ngay cả khi được chứng kiến họ trưởng thành và tình cờ gặp lại nhau khi đã lớn. Chúng ta nghe lỏm những cuộc đối thoại, soi xét áo quần, nghe kể về chồng con, công việc và cuộc đời của họ... thế nhưng chi tiết mấu chốt nhất vẫn bị giấu kín.

Vì vậy, đây là một câu chuyện giải đố, một trò chơi trí tuệ. Có điều, Toni Morrison không chơi đùa để mua vui. Khi gọi “Recitatif” là một “cuộc thí nghiệm” Morrison hoàn toàn nghiêm túc. Và đối tượng bị thí nghiệm ở đây chính là độc giả.

Nhưng trước khi đi sâu hơn vào thiết kế tài tình của trò chơi trí tuệ đầy tính triết học này, bản thân tựa đề tác phẩm cũng đáng để chúng ta xem xét kỹ lưỡng:

Recitatif, recitative | /ˌrɛsɪtəˈtiːv/ | danh từ

1. Lối hát nói: Hình thức ngâm vịnh âm nhạc thường dùng trong các phần kể chuyện và đối thoại của nhạc kịch (opera) và thanh xướng kịch (oratorio), được hát theo nhịp điệu của lời nói thông thường với nhiều từ trên cùng một nốt nhạc.

2. Âm hưởng hoặc nhịp điệu đặc trưng của một ngôn ngữ bất kỳ. (nghĩa cổ).

Chất nhạc trong văn chương của Morrison luôn bắt nguồn trong các cuộc giao tiếp hàng ngày. Bà có một đôi tai cực kỳ nhạy bén, trong các ttác phẩm thời kỳ đầu của bà đã sử dụng chính sự nhạy bén này để cứu rỗi “tiếng nói” của người Mỹ gốc Phi khỏi sự rẻ rúng trong dòng văn hóa chính thống Mỹ. Tuy nhiên, trong truyện ngắn này, thử thách của việc nắm bắt cốt lõi của các cuộc đối thoại thường nhật đã được làm cho phức tạp một cách có tính toán. Bởi ở đây, rất nhiều từ ngữ được định sẵn để “hát trên cùng một nốt nhạc”.

Nghĩa là, chúng ta sẽ nghe những lời của Twyla và những lời của Roberta, và dù chúng được phân biệt rạch ròi giữa người này với người kia, chúng ta lại không thể phân biệt được họ theo cách duy nhất mà chúng ta thực sự khao khát chính là màu da của họ. Một thí nghiệm dễ hình dung nhưng lại cực khó để thực thi. Để làm cho nó thành công, bạn phải viết sao cho mỗi cụm từ đều nằm chính xác trên lằn ranh giữa cách nói đặc trưng của người Mỹ da đen và da trắng. Đó là một màn “đi dây” mạo hiểm giữa một đất nước có đôi mắt chim ưng - một nơi luôn cảnh giác cao độ với các mã sắc tộc, lão luyện trong việc phân loại, và là nơi hầu hết mọi người đều tin rằng họ có thể nhận diện một người nói là da đen hay da trắng ngay cả khi nhắm mắt, chỉ dựa vào chính tông giọng và nhịp điệu “đặc trưng” của ngôn ngữ đó...

Vượt ra ngoài lằn ranh ngôn ngữ, trong một hệ thống bị phân loại dựa trên sắc tộc, mọi thứ đều sẽ được diễn giải là “đặc trưng cho” nhóm người này hay nhóm người kia. Từ món một nhân vật ăn, loại nhạc họ thích, nơi họ sống, cho đến cách họ làm việc. Có những “thứ của người da đen” và “thứ của người da trắng”. Những thứ đặc trưng cho cộng đồng của chúng ta và đặc trưng cho cộng đồng của họ.

Nhưng một trong những câu hỏi mà “Recitatif” đặt ra chính là cụm từ “đặc trưng cho” (peculiar to) đó thực sự có ý nghĩa gì. Bởi chúng ta có xu hướng sử dụng nó theo nhiều nghĩa khác nhau mà không hề nhận ra. Nó có thể có nghĩa là:

1. Cái dùng để mô tả đặc điểm (Cái gì đó thường thấy ở một nhóm).

2. Cái thuộc sở hữu độc quyền của (Chỉ nhóm đó mới có).

3. Cái là phẩm chất cốt lõi của (Bản chất không thể thay đổi).

Ba định nghĩa này không hề giống nhau. Nghĩa thứ nhất gợi ý về một xu hướng, khuynh hướng; nghĩa thứ hai ngụ ý một hình thức sở hữu; nghĩa thứ ba nói về bản chất cùng những quy luật tự nhiên bất biến. Trong “Recitatif”, những sự khác biệt này đóng vai trò sống còn, như chúng ta sẽ thấy sau đây.

Phần lớn sức mạnh mê hoặc của “Recitatif” nằm ở định nghĩa đầu tiên: cái dùng để mô tả đặc điểm. Với tư cách là độc giả, chúng ta khao khát một cách mãnh liệt được “định tính” các đặc điểm đang hiển hiện trước mắt. Nhưng bằng cách nào để phân biệt giữa hai người mẹ “Mẹ tôi nhảy nhót suốt đêm còn mẹ Roberta thì bị ốm”. Chà, giờ thì kiểu mẹ nào hay đi nhảy suốt đêm? Một người da đen hay một người da trắng? Và mẹ của ai thì có khả năng bị ốm cao hơn? Roberta là một cái tên mang sắc thái “da đen” hơn Twyla, hay ngược lại?

Còn về giọng kể thì sao? Twyla kể chuyện ở ngôi thứ nhất, và vì thế chúng ta có thể có suy đoán rằng cô ấy phải là cô gái da đen, vì tác giả là người da đen. Nhưng không cần thẩm vấn kỹ cái từ “phải” này, ta cũng nhận ra nó dựa trên những ý niệm khá nông cạn và mang tính tự truyện về tư cách tác giả - những ý niệm hoàn toàn không xứng tầm với cuộc thí nghiệm phức tạp đang đặt ra trước mắt. Hơn nữa, Morrison chưa bao giờ là một đứa trẻ nghèo trong trại tế bần, bà lớn lên trong một gia đình tầng lớp lao động bình dân ở vùng Lorain, Ohio, nơi không bị chia rẽ sắc tộc gay gắt và yếu tố tự truyện chưa bao giờ là một phần quá mạnh mẽ trong các tác phẩm của bà. Trí tưởng tượng của bà rất bao la, yếu tố tự truyện sẽ không giúp chúng ta đi xa được đến đây đâu.”

PHẦN TRÍCH DỊCH SÁCH

“Sáng hôm sau, tôi vào ga-ra và cắt một mặt của chiếc thùng các-tông đựng cái tivi di động. Nó chẳng to tát gì cho cam, nhưng sau một hồi loay hoay tôi cũng có được một tấm biểu ngữ ra hồn: những chữ cái phun sơn đỏ trên nền trắng: VÀ TRẺ EM CŨNG THẾ. Tôi định bụng chỉ xuống trường và đóng đinh nó ở đâu đó để mấy “mụ bò cái” đang đứng xếp hàng biểu tình bên kia đường có thể nhìn thấy. Nhưng khi tôi đến nơi, đã có khoảng mười người khác tập hợp để phản đối nhóm bên kia đường. Có cả giấy phép của cảnh sát và mọi thứ đầy đủ. Tôi gia nhập vào hàng và chúng tôi diễu hành nhịp nhàng bên phần đường của mình, trong khi nhóm của Roberta cũng diễu hành bên phía họ.

Ngày đầu tiên, tất cả chúng tôi đều giữ vẻ đàng hoàng, vờ như phía bên kia không tồn tại. Ngày thứ hai bắt đầu có những lời lăng mạ và chỉ trỏ thô lỗ. Nhưng cũng chỉ đến thế thôi. Mọi người thỉnh thoảng lại thay đổi biểu ngữ, nhưng Roberta thì không, và tôi cũng vậy.

Thực ra, tấm biển của tôi chẳng có nghĩa lý gì nếu không có tấm biển của Roberta. “Và trẻ em cũng cái gì cơ?” một người phụ nữ bên phía tôi hỏi. “Cũng có quyền,” tôi đáp, như thể đó là một điều hiển nhiên.

Roberta không hề thừa nhận sự hiện diện của tôi dưới bất kỳ hình thức nào, khiến tôi bắt đầu nghĩ hay là cô chẳng biết tôi có mặt ở đó. Tôi bắt đầu điều chỉnh nhịp bước của mình trong hàng, lúc thì chen lấn người này, lúc lại tụt lại sau người kia, cốt để tôi và Roberta có thể đi đến cuối hàng của mỗi bên cùng một lúc, và sẽ có một khoảnh khắc khi quay đầu lại, chúng tôi phải đối diện nhau. Thế nhưng, tôi vẫn không thể biết liệu cô có nhìn thấy tôi và biết tấm biển đó là dành cho mình hay không.

Ngày hôm sau, tôi đến sớm hơn giờ tập hợp. Tôi đợi cho đến khi cô xuất hiện rồi mới trưng ra “tác phẩm” mới của mình. Ngay khi cô ta giơ cao tấm biển CÁC BÀ MẸ CŨNG CÓ QUYỀN!, tôi bắt đầu vẫy tấm biển mới của mình, trên đó ghi: LÀM SAO MÀ CÔ BIẾT ĐƯỢC? Tôi biết chắc cô đã nhìn thấy thông điệp đó mà tôi lúc này nghiện cái trò trao đổi qua lại qua tấm biển lắm rồi . Những tấm biển của tôi ngày càng điên rồ hơn, đến mức những người phụ nữ cùng phe nói rằng tôi là một kẻ dở hơi. Họ chẳng thể hiểu nổi những tấm áp phích gào thét chói lọi kia muốn nói lên điều gì.

Tôi lại tiếp tục mang đến một tấm biển được sơn màu đỏ lộng lẫy với những chữ đen khổng lồ ghi: MẸ CÔ CÓ KHỎE KHÔNG? Roberta đi nghỉ trưa và không quay lại trong suốt thời gian còn lại của ngày hôm đó, hay bất kỳ ngày nào sau đó nữa. Hai ngày sau, tôi cũng thôi không đi nữa; chắc cũng chẳng ai nhớ đến tôi, vì vốn dĩ có ai hiểu được ý nghĩa tấm biển của tôi đâu.

Đó là sáu tuần lễ kinh khủng. Các lớp học bị đình chỉ và Joseph không được đến trường cho tới tận tháng Mười. Đám trẻ con mọi nhà sớm thấy phát chán với kỳ nghỉ dài hạn mà chúng từng nghĩ là sẽ tuyệt vời lắm. Chúng dán mắt vào tivi cho đến khi mỏi nhừ. Tôi dành thời gian kèm cặp con trai mình trong vài buổi sáng như cách các bà mẹ khác kháo nhau nên làm. Hai lần tôi mở bài viết từ năm ngoái mà nó chưa từng nộp. Hai lần nó ngáp dài vào mặt tôi. Những bà mẹ khác tổ chức các buổi học tại phòng khách để lũ trẻ không bị hổng kiến thức. Nhưng chẳng đứa trẻ nào tập trung nổi, thế là chúng lại sà vào các chương trình The Price Is Right và The Brady Bunch. Khi trường học cuối cùng cũng mở cửa trở lại, có một vài cuộc ẩu đả xảy ra và thỉnh thoảng tiếng còi báo động lại vang lên trên phố. Có rất nhiều phóng viên ảnh từ Albany đổ về. Và ngay khi đài ABC định cử một đội tin tức đến, lũ trẻ bỗng ngoan ngoãn như thể chẳng có chuyện gì trên đời từng xảy ra. Joseph treo tấm biển LÀM SAO MÀ CÔ BIẾT ĐƯỢC? của tôi trong phòng ngủ. Tôi không biết tấm VÀ TRẺ EM CŨNG THẾ biến đi đâu mất. Tôi nghĩ bố chồng tôi đã dùng nó để làm tấm lót làm sạch cá. Ông luôn lúi húi trong ga-ra của chúng tôi. Cả năm đứa con của ông đều sống ở Newburgh, và ông hành động cứ như thể mình có tới năm ngôi nhà dự phòng vậy.

Tôi không nén nổi việc tìm kiếm Roberta khi Joseph tốt nghiệp trung học, nhưng tôi không thấy cô ấy. Những gì cô ấy nói với tôi trong xe không làm tôi phiền lòng lắm. Ý tôi là chuyện đá người ấy. Tôi biết mình không làm việc đó, tôi không thể làm thế. Nhưng tôi thấy bối rối khi cô ấy nói Maggie là người da đen. Khi nghĩ về chuyện đó, thực ra tôi không thể chắc chắn được. Tôi nhớ chắc chắn là ấy không đen nhẻm, bà đội chiếc mũ trẻ con và đôi chân vòng kiềng. Tôi đã cố tự trấn an mình về chuyện sắc tộc trong một thời gian dài cho đến khi tôi nhận ra rằng sự thật đã nằm sẵn ở đó, và Roberta biết điều đó. Tôi không đá bà ấy; tôi không tham gia cùng đám con gái hư hỏng kia để đá người đàn bà đó, nhưng tôi thực sự đã muốn làm vậy. Chúng tôi đã đứng nhìn và chưa bao giờ cố gắng giúp đỡ hay gọi người đến cứu. Maggie khiến tôi nhớ về người mẹ hay nhảy nhót của tôi. Một người đàn bà câm điếc. Bên trong bà ấy trống rỗng. Không có ai nghe thấy bạn nếu bạn khóc trong đêm. Không có ai có thể nói cho bạn bất cứ điều gì quan trọng để bạn có thể bám víu vào. Bà ấy cứ lắc lư, nhảy nhót, chao đảo khi bước đi. Và khi đám con gái mất nết đẩy bà ấy ngã và bắt đầu bắt nạt, tôi biết bà ấy sẽ không thét lên. Bà ấy không thể cầu cứu ai cả, cũng giống như tôi. Thật mừng về điều đó.

Chúng tôi đã quyết định không mua cây thông vì Giáng sinh sẽ tổ chức ở nhà mẹ chồng nên bày cây ở cả hai nơi làm gì cho phí phạm nhỉ? Joseph đang học tại Đại học SUNY New Paltz nên hai vợ chồng tôi cần phải tiết kiệm. Nhưng vào phút chót tôi lại đổi ý, mua thêm một cây thông có thể tệ đến mức nào được, thế là tôi lao ra phố tìm một cái cây, loại nào đó nhỏ thôi nhưng tán phải rộng. Đến khi tôi tìm được chỗ bán thì tuyết đã rơi và trời đã muộn rồi. Tôi cứ nhẩn nhơ kén chọn như thể đó là món đồ quan trọng nhất thế giới, đến mức ông bán cây cũng phát ngán với tôi. Cuối cùng tôi chọn được một cây ưng ý và buộc nó lên thùng xe. Tôi lái đi chậm rãi vì những chiếc xe rải cát chưa ra đường, mà đường phố lúc mới tuyết rơi có cả đống những “cạm bẫy” chết người.

Khu trung tâm đường xá rộng thênh thang và khá vắng lặng, trừ một nhóm người đang bước ra từ khách sạn Newburgh - khách sạn duy nhất trong thị trấn không được xây bằng bìa các-tông và tấm mica. Những người đàn ông túm tụm trong tuyết diện áo đuôi tôm và những người phụ nữ khoác áo lông thú, trưng diện món đồ trang sức lấp lánh bên dưới lớp áo khoác. Chắc hẳn đang có một một buổi tiệc. Nhìn họ khiến tôi thấy mệt mỏi. Mệt, mệt nhoài, mệt lả. Ở góc đường tiếp theo là một quán ăn nhỏ với những vòng chuông giấy treo đầy cửa sổ. Tôi dừng xe và bước vào chỉ để uống một tách cà phê và tìm lấy hai mươi phút bình yên trước khi về nhà để cố gắng hoàn tất mọi thứ trước đêm Giáng sinh.

- Twyla đúng không?

Cô ấy ở đó trong bộ váy dạ hội màu bạc và áo khoác lông tối màu. Một người đàn ông và một người phụ nữ khác đi cùng cô ấy; người đàn ông đang loay hoay tìm tiền lẻ để bỏ vào máy bán thuốc lá. Người phụ nữ thì đang ngân nga và gõ bộ móng tay lên mặt quầy. Trông họ đều có vẻ đã hơi say.

- À. Là cô.
- Cô khỏe không?
- Cũng ổn. Tôi nhún vai. “Hơi kiệt sức chút thôi, chuyện Giáng sinh và mọi thứ ấy mà.”
- Vẫn cà phê như cũ chứ? Bạn cô với gọi lại.
- Ừ như cũ nhé.
Roberta gọi vọng lại rồi nói với tôi:
- Đợi tôi ở ngoài xe với nhé.

Cô tiến tới, ngồi xuống ghế bên cạnh tôi.
- Tôi phải nói với cô chuyện này, Twyla. Tôi đã tự nhủ nếu gặp lại cô lần nữa, tôi nhất định phải nói ra điều này.
- Tôi thà không nghe gì cả, Roberta. Dù sao thì bây giờ chuyện đó cũng không còn quan trọng nữa.
- Không. Cô ấy nói. “Không phải về chuyện đó.”
- Đừng lâu quá nhé.
Bạn cô giục giã. Cô ta mang theo hai cốc cà phê và người đàn ông bóc bao thuốc lá khi họ rời đi.
- Là về trại St. Bonny và bà Maggie.
- Ôi, làm ơn đi.
- Nghe tôi này. Tôi thực sự đã nghĩ bà ấy là người da đen. Tôi không bịa ra chuyện đó. Tôi thực sự đã nghĩ vậy. Nhưng giờ tôi không thể chắc chắn được nữa. Tôi chỉ nhớ bà ấy rất già, già lắm rồi. Và vì bà ấy không thể nói nên tôi nghĩ bà ấy bị điên. Bà ấy lớn lên trong viện tế bần giống như mẹ tôi và giống như tôi từng nghĩ mình cũng sẽ như vậy. Và cô đã đúng. Chúng ta không đá bà ấy. Là đám con gái mất nết đó thôi. Chỉ có chúng thôi. Nhưng, ừm, tôi đã muốn làm vậy. Tôi thực sự muốn chúng làm bà ấy đau. Tôi đã nói rằng chúng ta cũng làm thế, cả cô và tôi, nhưng điều đó không đúng. Tôi không muốn cô phải mang nỗi ám ảnh đó theo mình. Chỉ là ngày hôm đó tôi đã khao khát làm việc đó đến mức như thể đã làm điều xấu xa độc ác đó rồi.

Mắt cô ấy ngân ngấn nước, tôi đoán là do hơi men. Tôi biết mình cũng thế. Chỉ một ly vang là tôi bắt đầu thút thít vì những chuyện nhỏ nhặt nhất.

- Lúc đó chúng ta còn là những đứa trẻ, Roberta ạ.
- Phải. Phải. Tôi biết, chỉ là những đứa trẻ thôi.
- Tám tuổi.
- Và cô đơn.
- Cả sợ hãi nữa.

Cô lau hàng lệ trên má và mỉm cười.
- Chỉ có vậy thôi, đó là tất cả những gì tôi muốn nói rồi.

Tôi gật đầu và không thể nghĩ ra cách nào để lấp đầy khoảng lặng kéo dài từ quán ăn, qua những chiếc chuông giấy, ra tận làn tuyết bên ngoài. Tuyết giờ đã rơi nặng hạt. Tôi nghĩ tốt nhất nên đợi xe rải cát trước khi khởi hành về nhà.

- Cảm ơn nhé, Roberta.
- Không có gì đâu.
- Tôi đã kể với cô chưa, mẹ tôi ấy, bà ấy chẳng bao giờ ngừng nhảy nhót cả.
- Cô kể rồi. Mẹ tôi cũng thế, bà ấy chẳng bao giờ khỏi bệnh.

Roberta gục mặt trong lòng bàn tay và khóc nức nở.
- Ôi chết tiệt, Twyla. Chết tiệt, chết tiệt. Chuyện quái gì đã thực sự xảy ra với bà Maggie vậy?”

Hết trích

Bác sĩ Gabor Maté được chẩn đoán mắc chứng AD(H)D khi ông bước sang tuổi 50. Cuộc sống xung quanh ông xuất hiện những cơn nóng giận bột phát, xung đột trong cuộc hôn nhân và cách hành xử kiểu “Jekyll và Hyde” với các con. Khi tra cứu, thông tin về căn bệnh đều được giải nghĩa (phần nào đó) tường tận về mặt y học nhưng như vậy là chưa đủ - chưa đúng từ phía Maté. Nhìn đâu đâu trong xã hội hiện đại, những biểu hiện như lơ đãng, tâm trí nhảy nhót khắp nơi, có thể tăng động và khả năng kiểm soát xung động kém được “chẩn đoán” quá dễ dàng. Nhưng vì sao một người lại có biểu hiện đó lại ít được giải đáp, thậm chí là không khi ta dành sự tập trung phần lớn vào biểu hiện thay vì gốc rễ của vấn đề.

Dù các con số thống kê đó chính xác đến đâu, rõ ràng là trên khắp thế giới ngày càng có nhiều trẻ em, hay tất cả chúng ta phải vật lộn với những thách thức về sự chú ý, bất ổn cảm xúc, khó khăn trong học tập, làm việc và điều chỉnh hành vi. Thay vì là một bệnh di truyền, Rối loạn thiếu tập trung (ADD) là một khiếm khuyết hoàn toàn có thể hồi phục. Nó bắt nguồn từ căng thẳng gia đình nhiều thế hệ và điều kiện xã hội bất ổn trong một xã hội đầy áp lực. Khi tìm hiểu về những cuốn sách Tiến sĩ Maté viết, chúng tôi không tin rằng đây là một vị “bác sĩ” uyên bác hay một “người bạn” tâm giao chữa lành những gì đang khó khăn và cần gỡ rối. Có lẽ bởi ngay từ đầu, Gabor Maté đã viết bằng lòng thấu cảm sâu sắc với bệnh nhân, chân thành lan tỏa góc nhìn nhân đạo hơn về người bệnh và những định kiến, chính sách đang đi ngược với mục tiêu ban đầu của chúng. Ta thấy ấm lòng hơn, mong cầu thúc đẩy một xã hội tôn trọng, lòng nhân ái cùng cái nhìn toàn diện về chứng bệnh tâm thần thay vì những lời chẩn đoán vô thưởng vô phạt, là con mồi cho thông tin đầy rẫy ngoài kia.

Chúng tôi đã trích dịch một đoạn ngắn trong Phần 1 Chương 3 “We Could All Go Crazy”, mến mời bạn đón đọc!

“RỐI LOẠN THIẾU TẬP TRUNG (ADD) từng được gọi là “hiện tượng thời thượng của những năm chín mươi”. Việc chẩn đoán ADD ngày càng khiến nhiều người hoài nghi rằng căn bệnh này chỉ là một hiện tượng tâm lý mang tính nhất thời của xã hội hay thật sự là một triệu chứng tâm lý cần được quan tâm. Bởi lẽ các triệu chứng của ADD quen thuộc đến mức bất kỳ ai trong chúng ta, dù không hề mắc bệnh, cũng đều từng trải qua những biểu hiện đó ở một mức độ nào đó trong đời. Việc gộp một nhóm các đặc điểm tính cách vào một cuốn cẩm nang tâm thần học không nghiễm nhiên xác lập đó là một bệnh lý. Rất hợp lẽ khi nhiều người tự hỏi tại sao những nét tính cách thông thường lại bị định nghĩa như các triệu chứng của một chứng rối loạn y khoa. Các nhà phê bình cảnh báo rằng, chẳng bao lâu nữa, mọi đặc điểm của con người sẽ bị tái định nghĩa thành bệnh tật. Ấn bản tháng 2 năm 1997 của tạp chí Harper’s Magazine đã đăng một bài phê bình sắc sảo và đầy châm biếm của L. J. Davis về cuốn DSM IV. Davis viết rằng, theo các phương pháp chẩn đoán tâm thần hiện nay, “mọi khía cạnh trong đời sống con người (ngoại trừ tất nhiên là việc hành nghề tâm thần học) đều có thể được diễn giải như một bệnh lý.”

Thống kê từ Bộ Y tế Canada chỉ ra rằng lượng Ritalin tiêu thụ tại Canada vào năm 1997 đã tăng hơn gấp năm lần kể từ năm 1990, bao gồm cả mức nhảy vọt 21% trong năm cuối cùng của giai đoạn đó. Tại Hoa Kỳ, việc chẩn đoán ADD cũng đang lan rộng như cháy rừng. Liệu trẻ em có đang bị cho dùng thuốc chỉ để phục vụ sự tiện lợi của người lớn? Một số người lập luận rằng chẩn đoán này chỉ là một lời thoái thác y khoa khác được tạo ra để trấn an những bậc cha mẹ thiếu năng lực, những giáo viên lười biếng và những người lớn hay tự thương hại, quá thiếu chín chắn để đối mặt với nhu cầu của cuộc sống.

Ngay cả đối với tôi - người thừa nhận rằng chứng rối loạn thiếu chú ý (ADD) là có thật, bao gồm cả những khiếm khuyết về thần kinh lẫn tâm lý - vẫn có những câu hỏi chính đáng cần được đặt ra: về cách ADD được chẩn đoán, về cách nó nên được hiểu, và đặc biệt là về phương pháp điều trị. Xã hội Bắc Mỹ cố gắng chôn vùi nhiều vấn đề dưới hàng tấn thuốc, ưu tiên phớt lờ các nguyên nhân xã hội và văn hóa gây ra trạng thái tâm thần căng thẳng của con người. Những hậu quả xã hội lâu dài của việc lạm dụng thuốc trong điều trị trầm cảm, ADD và hàng loạt tình trạng khác vẫn chưa được làm rõ. Bản thân tôi cũng lo ngại về điều này, mặc dù tôi vẫn kê đơn thuốc cho người khác và chính tôi cũng đang sử dụng thuốc.

Nhiều người cũng cho rằng việc dùng các giải thích về sinh lý thần kinh để giải nghĩa cho hành vi là một cách bào chữa cho sai lầm của bản thân hoặc người khác, kiểu như đổ hết mọi lỗi lầm và khiếm khuyết cho “tại sinh học”. Họ đặt câu hỏi: Chẳng lẽ chúng ta không còn phải chịu trách nhiệm về những gì mình làm sao? Phải chăng mắc ADD là cái bằng chứng nhận để một người được quyền nuông chiều bản thân hoặc làm tổn thương người khác?

Gần đây tại British Columbia, các luật sư trong một vụ án hiếp dâm và giết người đã lập luận rằng thân chủ của họ không phải chịu trách nhiệm vì anh ta bị rối loạn cưỡng bức ám ảnh (OCD) và ADD. Một cách sáng suốt, bồi thẩm đoàn đã bác bỏ quan điểm đó. Tất cả chúng ta đều phải tự chịu trách nhiệm về hành động của mình, nếu không thế giới này sẽ loạn mất.

Tuy nhiên, sẽ là một bước tiến xã hội to lớn nếu chúng ta nỗ lực tìm hiểu xem những trải nghiệm nào đã biến con người thành những sinh thể lỗi lầm, vô trách nhiệm, hoặc thậm chí là phản xã hội. Khi đó, chúng ta sẽ tiếp cận vấn đề tội phạm theo một cách hoàn toàn khác. Việc chịu trách nhiệm không nhất thiết phải đi đôi với sự trừng phạt phi nhân tính của hệ thống pháp luật đang được thực hiện tại Canada và đặc biệt là tại Hoa Kỳ - quốc gia có tỷ lệ phạm nhân cao hơn bất kỳ quốc gia phương Tây nào khác. Có thể khẳng định rằng một tỉ lệ lớn tù nhân hiện nay mắc ADD hoặc các chứng rối loạn tự điều chỉnh có thể phòng ngừa được. Chắc chắn một điều rằng, điều kiện nhà tù hiện nay được thiết kế theo cách ác nghiệt nhất và làm trầm trọng thêm những rối loạn tâm thần này.

Chúng ta không hề bất lực trước ADD. Ở góc độ cá nhân, việc cố gắng đổ hết trách nhiệm cho những sai sót của mình lên các mạch não là một việc làm vô ích, nó chỉ khiến bạn bị giam hãm trong tâm thế của một nạn nhân. Bất kể các giải thích về thần kinh sinh lý có thuyết phục đến đâu, thì con cái, bạn đời hay đồng nghiệp của bạn cũng không có nghĩa vụ phải chấp nhận việc bạn thiếu tôn trọng hay làm tổn thương họ. Việc tìm hiểu về cơ chế tâm lý và sinh học của ADD giống như bạn có được một ‘tấm bản đồ’ về chính mình nhưng nó cũng chỉ là tấm bản đồ mà thôi. Tấm bản đồ giúp bạn không bị nản lòng trước những thất bại, nhưng đừng nhầm lẫn tấm bản đồ với cả hành trình. Việc vạch ra lộ trình và bước đi vẫn là ở chính mỗi người.

Nhiều bậc cha mẹ sợ thừa nhận con mình mắc ADD vì sợ con bị dán nhãn và phân loại. Họ không thích việc gắn một chẩn đoán y khoa lên một đứa trẻ đang “bình thường” về mọi mặt, trừ vài phương diện nào đó. Những nỗi sợ này hoàn toàn có cơ sở. Thông thường, cái mác ADD dường như chỉ là một lời phán xét rằng đứa trẻ đó là một “học sinh cá biệt” và không thể sinh hoạt bình thường. Cách chúng ta dùng ngôn ngữ đã bộc lộ điều đó: Mọi người hay gọi đứa trẻ đó cùng với cụm từ “Là ADD”. Đó chính là dán nhãn và đồng nhất toàn bộ con người trẻ với một khuyết điểm. Không ai “là ADD” cả, và không ai đáng bị định nghĩa hay phân loại dựa trên chứng bệnh này hay bất kỳ vấn đề nào khác.

Nhận diện một đứa trẻ mắc ADD đơn giản chỉ là một cách để chúng ta hiểu rằng: việc giúp đỡ trẻ cần đến những phương thức sáng tạo và có chuyên môn, chứ không phải là một lời phán xét rằng trẻ có điều gì đó sai trái về mặt bản chất hay không thể cứu vãn. Sự thừa nhận này giúp chúng ta hỗ trợ trẻ phát huy hết tiềm năng của mình chứ không phải để giới hạn trẻ thêm nữa.

Ngay cả những người có tư duy cởi mở nhất đôi khi cũng thấy khó chấp nhận chẩn đoán này, và đó là điều hoàn toàn dễ hiểu. Cách tư duy thông thường của chúng ta về bệnh tật vốn không thoải mái với sự mơ hồ. Một bệnh nhân hoặc là bị viêm phổi, hoặc là không; tinh thần của cô ấy hoặc là mắc bệnh, hoặc là không. Xã hội thường có tâm lý bất an với bất kỳ tình trạng tâm thần nào bị coi là bất thường, nhưng nếu bệnh tật không phải là một phạm trù riêng biệt thì sao? Nếu không có ranh giới phân định giữa “khỏe mạnh” và “không khỏe mạnh”? Nếu sự “bất thường” thực chất chỉ là việc một cá nhân tập trung nhiều hơn những biểu hiện rối loạn não bộ vốn luôn tồn tại trong tất cả chúng ta? Khi đó, có lẽ chẳng có chứng rối loạn não bộ nào là cố định và bất biến cả, và tất cả chúng ta đều có thể bị tổn thương, suy sụp hoặc gặp sự cố về tâm thần dưới áp lực của những hoàn cảnh căng thẳng. Tất cả chúng ta đều có thể phát điên. Có lẽ, chúng ta đã như vậy rồi.”

Giới thiệu sách: Trong một thời đại mà cuộc sống cá nhân trở thành một loại hàng hóa để trưng bày, Jia Tolentino vốn kiên trì theo đuổi mục tiêu bóc tách những mâu thuẫn nực cười của văn hóa đại chúng Mỹ. Từ sự trỗi dậy của "nữ quyền thương mại" đến nỗi ám ảnh về việc tối ưu hóa bản thân trên Internet cho đến một ngày nọ, sự nhận ra rằng chính mình cũng là một phần của guồng máy ảo tưởng đã khiến mục tiêu của bà thay đổi, buộc bà phải đối mặt với sự thật trần trụi đằng sau những tấm gương soi. Tuy nhiên, hành trình tìm kiếm sự tỉnh táo này không hề dễ dàng bởi rào cản từ một hệ thống được thiết kế để gây nghiện và sự khó khăn khi phải phủ nhận những giá trị mà chúng ta hằng tin tưởng để đạt được sự thành công.

Tham khảo và đặt sách

Ngay cả khi chúng ta trở nên ngày càng buồn bã và xấu xí trên Internet, ảo ảnh về cái tôi trực tuyến tốt đẹp hơn vẫn tiếp tục lung linh. Như một phương tiện truyền thông, Internet được định nghĩa bởi một động lực trình diễn nội tại. Trong đời thực, bạn có thể bước đi quanh cuộc đời và hiển hiện trước mắt người khác. Nhưng bạn không thể chỉ bước đi và hiển hiện trên Internet - để bất kỳ ai thấy được bạn, bạn phải hành động. Bạn phải giao tiếp để duy trì sự hiện diện trực tuyến. Và, bởi các nền tảng trung tâm của Internet được xây dựng quanh các hồ sơ cá nhân, nó có thể tạo ra cảm giác - trước hết ở mức độ cơ học, và sau đó là một bản năng được mã hóa - rằng mục đích chính của việc giao tiếp này là để làm cho bản thân bạn trông thật ổn. Các cơ chế khen thưởng trực tuyến chực chờ thay thế cho các cơ chế ngoại tuyến, rồi sau đó lấn át chúng. Đó là lý do tại sao ai ai cũng cố gắng trông thật nóng bỏng và đã đi du lịch thật nhiều trên Instagram; đó là lý do tại sao ai ai cũng có vẻ thật đắc thắng và thành đạt trên Facebook; đó là lý do tại sao, trên Twitter, việc đưa ra một tuyên bố chính trị đạo đức đã có vẻ như, đối với nhiều người, bản thân nó là một điều tốt đẹp về mặt chính trị.

Thói quen này thường được gọi là “phát tín hiệu đức hạnh” (virtue signaling), một thuật ngữ thường được phe bảo thủ sử dụng để chỉ trích phe tả. Nhưng phát tín hiệu đức hạnh là một hành động mang tính lưỡng đảng, thậm chí là phi chính trị. Twitter tràn ngập những lời thề trung thành kịch tính với Tu chính án thứ hai vốn có chức năng như việc phát tín hiệu đức hạnh nội bộ phe hữu, và nó cũng có thể là phát tín hiệu đức hạnh khi người ta đăng số điện thoại đường dây nóng tự sát sau cái chết của một người nổi tiếng. Chẳng mấy ai trong chúng ta hoàn toàn miễn nhiễm với thói quen này, vì nó giao thoa với một khao khát thực sự về sự liêm chính chính trị. Đăng những bức ảnh từ một cuộc biểu tịnh chống lại việc chia cắt gia đình ở biên giới, như tôi đã làm khi đang viết những dòng này, là một hành động có ý nghĩa siêu vi mô, một sự biểu đạt của nguyên tắc chân chính, và cũng, không thể tránh khỏi, là một nỗ lực nào đó để phát đi tín hiệu rằng tôi là người tốt.

Đẩy đến cực đoan, thói phát tín hiệu đức hạnh đã dẫn dắt những người thuộc phe tả tới những hành vi thực sự điên rồ. Một trường hợp điển hình xảy ra vào tháng 6 năm 2016, sau khi một đứa trẻ hai tuổi bị chết tại một khu nghỉ dưỡng của Disney - bị một con cá sấu lôi đi khi đang chơi đùa trong một đầm phá cấm bơi. Một người phụ nữ, vốn đã tích lũy được mười ngàn người theo dõi trên Twitter với những bài đăng về công bằng xã hội, đã nhìn thấy một cơ hội và đăng tin, một cách lộng lẫy: “Tôi đã quá mệt mỏi với sự đặc quyền của những người đàn ông da trắng đến mức tôi thực sự chẳng thấy buồn cho một đứa trẻ 2 tuổi bị cá sấu ăn thịt vì bố nó phớt lờ các biển báo.” (Sau đó cô ta bị hành hình bởi những người chọn cách chứng minh sự thượng đẳng về đạo đức của chính mình thông qua sự chế nhạo - hệt như cách tôi đang làm ở đây vậy.) Một dòng tweet tương tự đã lan truyền vào đầu năm 2018 sau khi một câu chuyện ngọt ngào được phát tán: một chú chim biển trắng lớn tên là Nigel đã chết bên cạnh con chim mồi bằng bê tông mà nó đã tận tụy gắn bó suốt nhiều năm. Một nhà văn phẫn nộ đã đăng: “Ngay cả những con chim bằng bê tông cũng chẳng nợ gì tình cảm của mày đâu, Nigel,” và viết một bài đăng dài trên Facebook tranh luận rằng sự ve vãn của Nigel với con chim giả là minh chứng cho... văn hóa cưỡng hiếp. “Tôi sẵn sàng viết góc nhìn nữ quyền về cái chết không-hề-bi-thảm của chú chim Nigel nếu có ai muốn trả tiền cho tôi,” cô ta nói thêm, bên dưới dòng tweet gốc vốn nhận được hơn một ngàn lượt thích. Những góc nhìn loạn trí này, và sự gần gũi gây lo ngại của chúng với việc kiếm tiền trực tuyến, là những nghiên cứu điển hình về cách mà thế giới của chúng ta - được trung gian bởi kỹ thuật số, bị nuốt chửng hoàn toàn bởi chủ nghĩa tư bản - khiến cho việc giao tiếp về đạo đức trở nên rất dễ dàng nhưng khiến cho việc sống đạo đức thực sự trở nên rất khó khăn. Bạn sẽ chẳng bao giờ dùng một bản tin về một đứa trẻ mới biết đi đã chết làm cái cớ để nói về đặc quyền của người da trắng nếu không có một xã hội mà trong đó diễn ngôn về sự chính nghĩa chiếm lĩnh sự chú ý của công chúng nhiều hơn hẳn so với những điều kiện thực tế đòi hỏi sự chính nghĩa ngay từ đầu.

Ở phe hữu, màn trình diễn trực tuyến về căn tính chính trị thậm chí còn hoang dại hơn. Năm 2017, nhóm bảo thủ trẻ am hiểu mạng xã hội Turning Point USA đã tổ chức một cuộc biểu tình tại Đại học Bang Kent với một sinh viên mặc tã để chứng minh rằng “các không gian an toàn chỉ dành cho lũ trẻ con.” (Nó đã lan truyền đúng như ý muốn, nhưng không theo cách mà TPUSA mong đợi - cuộc biểu tình bị chế giễu đồng loạt, với một người dùng Twitter dán logo của trang web khiêu dâm Brazzers lên bức ảnh của chàng trai mặc tã, và điều phối viên cơ sở của TPUSA tại Bang Kent đã phải từ chức.) Nó cũng gây ra những hệ quả lớn lao vô cùng, bắt đầu từ năm 2014, với một chiến dịch đã trở thành khuôn mẫu cho hành động chính trị-Internet của phe cánh hữu, khi một nhóm lớn những kẻ ghét phụ nữ trẻ tuổi cùng tập hợp lại trong sự kiện giờ đây được biết đến với cái tên Gamergate.

Vấn đề thực sự, theo bề nổi, là một nữ thiết kế trò chơi bị cho là đã ngủ với một nhà báo để có được những bài viết thuận lợi. Cô, cùng với một nhóm các nhà phê bình trò chơi nữ quyền và các nhà văn, đã phải nhận lấy một trận cuồng phong những lời đe dọa cưỡng hiếp, đe dọa giết người và các hình thức quấy rối khác, tất thảy đều được che đậy dưới ngọn cờ của quyền tự do ngôn luận và “đạo đức trong báo chí trò chơi.” Những kẻ tham gia Gamergate - được Deadspin ước tính con số lên tới khoảng mười ngàn người - hầu hết đều phủ nhận sự quấy rối này, hoặc là nhại lại với ý đồ xấu hoặc tự huyễn hoặc mình tin vào lập luận rằng Gamergate thực sự là về những lý tưởng cao đẹp. Gawker Media, công ty mẹ của Deadspin, bản thân nó cũng trở thành một mục tiêu, một phần vì sự khinh miệt hung hăng của chính nó đối với những kẻ Gamergate: công ty đã mất đi doanh thu bảy con số sau khi các nhà quảng cáo của họ bị kéo vào vòng xoáy hỗn loạn.

Năm 2016, một vụ lùm xùm tương tự đã lên bản tin quốc gia trong vụ Pizzagate, sau khi một vài kẻ cư dân mạng cuồng tín quyết định rằng họ đã tìm thấy những thông điệp mã hóa về nô lệ tình dục trẻ em trong quảng cáo của một tiệm pizza liên quan đến chiến dịch của Hillary Clinton. Thuyết này được phát tán khắp Internet cực hữu, dẫn đến một cuộc tấn công kéo dài nhắm vào tiệm pizza Comet Ping Pong ở DC và tất cả những ai liên quan đến nhà hàng - tất cả dưới danh nghĩa chống lại nạn ấu dâm - mà đỉnh điểm là một người đàn ông đã bước vào Comet Ping Pong và nổ súng. (Về sau, chính phe nhóm đó đã nhảy ra bảo vệ Roy Moore, ứng cử viên Đảng Cộng hòa cho ghế Thượng viện, người bị cáo buộc tấn công tình dục trẻ vị thành niên.) Phe tả “thức tỉnh” quá mức cũng chỉ có thể mơ về khả năng vũ khí hóa cảm giác chính nghĩa như thế này. Ngay cả phong trào chống phát xít quân phiệt, được gọi là antifa, cũng thường xuyên bị những người theo chủ nghĩa tự do trung dung ruồng rẫy, bất chấp thực tế là phong trào antifa bắt nguồn từ một truyền thống kháng chiến chống phát xít lâu đời của châu Âu thay vì một chùm những diễn đàn tin nhắn và kênh YouTube hoang tưởng cực đoan mới chớm nở. Thế giới quan của những kẻ Gamergate và Pizzagate đã được hiện thực hóa và phần lớn được minh xác trong cuộc bầu cử năm 2016 - một sự kiện gợi ý mạnh mẽ rằng những điều tồi tệ nhất về Internet giờ đây đang quyết định, thay vì phản chiếu, những điều tồi tệ nhất về đời thực ngoại tuyến.

Truyền thông đại chúng luôn quyết định hình hài của chính trị và văn hóa. Thời đại Bush không thể tách rời khỏi những thất bại của tin tức truyền hình cáp; những sự lạm quyền của những năm Obama đã bị che mờ bởi sự phóng đại của Internet về nhân cách và màn trình diễn; sự trỗi dậy quyền lực của Trump không thể tách rời khỏi sự tồn tại của các mạng xã hội vốn phải liên tục chọc giận người dùng của họ để tiếp tục kiếm tiền. Nhưng dạo gần đây tôi cứ tự hỏi làm thế nào mà mọi thứ lại trở nên tồi tệ một cách riêng tư như thế, và tại sao, chính xác là vậy, chúng ta cứ tiếp tục hùa theo cuộc chơi. Làm thế nào mà một lượng lớn con người bắt đầu dành phần lớn thời gian rảnh rỗi đang dần biến mất của mình trong một môi trường tra tấn công khai như thế? Làm thế nào mà Internet lại trở nên tồi tệ đến vậy, giam cầm đến vậy, mang tính cá nhân không thể thoát khỏi đến vậy, mang tính quyết định chính trị đến vậy - và tại sao tất cả những câu hỏi đó đều đang hỏi cùng một điều?

Tôi phải thừa nhận rằng tôi không chắc liệu cuộc truy vấn này có mang lại kết quả gì không. Internet nhắc nhở chúng ta hằng ngày rằng chẳng có gì là bổ béo khi nhận thức được những vấn đề mà bạn chẳng có hy vọng hợp lý nào để giải quyết. Và, quan trọng hơn, Internet vốn dĩ đã là chính nó rồi. Nó đã trở thành cơ quan trung tâm của đời sống đương đại. Nó đã tái lập trình bộ não của người dùng, đưa chúng ta trở lại trạng thái tỉnh giác thái quá và xao nhãng sơ khai trong khi lại chất chồng lên chúng ta nhiều đầu vào giác quan hơn mức có thể ở thời tiền sử. Nó đã xây dựng nên một hệ sinh thái vận hành bằng việc khai thác sự chú ý và thương mại hóa cái tôi. Ngay cả khi bạn tránh xa Internet hoàn toàn - bạn đời của tôi làm thế: anh ấy đã từng nghĩ #tbt nghĩa là “truth be told” (sự thật là) suốt một thời gian dài - bạn vẫn sống trong thế giới mà Internet này đã tạo ra, một thế giới mà trong đó bản ngã đã trở thành nguồn tài nguyên thiên nhiên cuối cùng của chủ nghĩa tư bản, một thế giới mà các điều khoản của nó được thiết lập bởi các nền tảng tập trung vốn đã cố tình xây dựng mình thành những thực thể gần như không thể điều tiết hay kiểm soát.

Internet cũng phần lớn không thể tách rời khỏi những niềm vui của cuộc sống: bạn bè, gia đình, cộng đồng, sự mưu cầu hạnh phúc của chúng ta, và - đôi khi, nếu chúng ta may mắn - cả công việc của chúng ta nữa. Một phần vì khát khao bảo tồn những gì đáng giá khỏi sự thối rữa đang bao vây nó, tôi đã suy ngẫm về năm vấn đề giao thoa: thứ nhất, cách Internet được xây dựng để làm giãn nở cảm quan về căn tính của chúng ta; thứ hai, cách nó khuyến khích chúng ta đánh giá quá cao ý kiến của mình; thứ ba, cách nó tối đa hóa cảm giác đối lập của chúng ta; thứ tư, cách nó làm rẻ rúng sự thấu hiểu của chúng ta về tình đoàn kết; và, cuối cùng, cách nó phá hủy cảm quan về quy mô của chúng ta.

Năm 1959, nhà xã hội học Erving Goffman đã đưa ra một lý thuyết về căn tính xoay quanh việc đóng kịch. Trong mọi tương tác giữa con người với con người, ông viết trong cuốn The Presentation of Self in Everyday Life (Sự trình diễn bản thân trong đời sống thường nhật), một cá nhân phải thực hiện một loại màn trình diễn, tạo ra một ấn tượng cho khán giả. Màn trình diễn có thể được tính toán kỹ lưỡng, như với người đàn ông trong một cuộc phỏng vấn xin việc đã thực hành mọi câu trả lời; nó có thể là vô thức, như với người đàn ông đã trải qua quá nhiều cuộc phỏng vấn đến mức anh ta trình diễn một cách tự nhiên như mong đợi; nó có thể là tự động, như với người đàn ông tạo ra ấn tượng đúng đắn chủ yếu vì anh ta là một người đàn ông da trắng thuộc tầng lớp trung lưu thượng lưu với tấm bằng MBA. Một người trình diễn có thể hoàn toàn bị mê hoặc bởi màn trình diễn của chính mình - anh ta có thể thực sự tin rằng khiếm khuyết lớn nhất của mình là “chủ nghĩa hoàn hảo” - hoặc anh ta có thể biết rằng màn kịch của mình là một sự giả tạo. Nhưng dù thế nào đi nữa, anh ta vẫn đang trình diễn. Ngay cả khi anh ta ngừng cố gắng trình diễn, anh ta vẫn có một khán giả, hành động của anh ta vẫn tạo ra một hiệu ứng. “Tất nhiên không phải toàn thế giới là một sân khấu, nhưng những cách quan trọng mà nó không phải là sân khấu thì thật không dễ để chỉ ra,” Goffman viết.

Để truyền đạt một căn tính đòi hỏi một mức độ tự lừa dối nhất định. Một người trình diễn, để trở nên thuyết phục, phải che giấu “những sự thật gây mất uy tín mà anh ta đã phải học về màn trình diễn; nói theo cách thông thường, sẽ có những điều anh ta biết, hoặc đã từng biết, mà anh ta sẽ không thể tự nói với chính mình.” Người được phỏng vấn, chẳng hạn, tránh nghĩ về việc khuyết điểm lớn nhất của anh ta thực chất là việc uống rượu tại văn phòng. Một người bạn ngồi đối diện với bạn trong bữa tối, được yêu cầu đóng vai nhà trị liệu cho những rắc rối tình cảm vụn vặt của bạn, phải giả vờ với chính mình rằng cô ấy thà đi về nhà và lên giường đọc sách của Barbara Pym còn hơn. Chẳng cần khán giả nào phải hiện diện về mặt vật lý để một người trình diễn tham gia vào loại che giấu có chọn lọc này: một người đàn bà, ở nhà một mình vào cuối tuần, có thể cọ rửa gạch chân tường và xem phim tài liệu thiên nhiên ngay cả khi cô ấy thà làm loạn nơi đó, mua một gói ma túy, và tổ chức một cuộc truy hoan từ Craigslist. Con người ta thường làm những bộ mặt, trong sự riêng tư, trước gương phòng tắm, để thuyết phục bản thân về sự hấp dẫn của chính mình. Sự “tin tưởng sống động rằng một khán giả vô hình đang hiện diện,” Goffman viết, có thể có một hiệu ứng đáng kể.

Ngoại tuyến, có những hình thức giải tỏa được xây dựng sẵn trong quá trình này. Khán giả thay đổi - màn trình diễn bạn dàn dựng trong cuộc phỏng vấn xin việc khác với màn trình diễn bạn dàn dựng ở nhà hàng sau đó cho sinh nhật một người bạn, vốn lại khác với màn trình diễn bạn dàn dựng cho người bạn đời ở nhà. Ở nhà, bạn có thể cảm thấy như thể mình có thể ngừng trình diễn hoàn toàn; trong khuôn khổ kịch nghệ của Goffman, bạn có thể cảm thấy như mình đã vào được phía sau cánh gà. Goffman quan sát thấy rằng chúng ta cần cả một khán giả để chứng kiến những màn trình diễn của mình cũng như một khu vực sau cánh gà nơi chúng ta có thể thư giãn, thường là trong sự đồng hành của những “đồng đội” đã trình diễn cùng chúng ta. Hãy nghĩ về những đồng nghiệp ở quán bar sau khi họ vừa thực hiện một buổi chào hàng lớn, hoặc một cô dâu và chú rể trong phòng khách sạn của họ sau tiệc cưới: mọi người có thể vẫn đang trình diễn, nhưng họ cảm thấy thoải mái, không phòng bị, một mình. Lý tưởng nhất là khán giả bên ngoài đã tin vào màn trình diễn trước đó. Các khách mời đám cưới nghĩ rằng họ thực sự vừa thấy một cặp đôi mới cưới hoàn mỹ, hạnh phúc, và những người ủng hộ tiềm năng nghĩ rằng họ đã gặp một nhóm thiên tài sắp làm cho tất cả mọi người trở nên rất giàu có. “Nhưng sự quy gán này - cái tôi này - là sản phẩm của một cảnh huống diễn ra thành công, chứ không phải là nguyên nhân của nó,” Goffman viết. Cái tôi không phải là một thứ hữu cơ cố định, mà là một hiệu ứng kịch tính nảy sinh từ một màn trình diễn. Hiệu ứng này có thể được tin tưởng hay không tin tưởng tùy ý.

Trực tuyến - giả sử bạn chấp nhận khuôn khổ này - hệ thống này di căn thành một đống đổ nát. Sự trình diễn bản thân trong đời sống Internet thường nhật vẫn tương ứng với ẩn dụ đóng kịch của Goffman: có những sân khấu, có khán giả. Nhưng Internet thêm vào một loạt các cấu trúc ẩn dụ ác mộng khác: chiếc gương, tiếng vang, nhà tù toàn thị (panopticon). Khi chúng ta di chuyển trên mạng, dữ liệu cá nhân của chúng ta bị theo dõi, ghi lại và bán lại bởi một loạt các tập đoàn - một chế độ giám sát công nghệ cưỡng chế, vốn làm giảm đi sự phản kháng của chúng ta một cách tiềm thức đối với thói quen tự giám sát tự nguyện trên mạng xã hội. Nếu chúng ta nghĩ đến việc mua thứ gì đó, nó sẽ theo chân chúng ta đi khắp mọi nơi. Chúng ta có thể, và có lẽ là làm thế thật, giới hạn hoạt động trực tuyến của mình vào những trang web củng cố thêm cảm quan về căn tính của chính mình, mỗi người chúng ta đọc những thứ được viết cho những người giống hệt như mình. Trên các nền tảng mạng xã hội, mọi thứ chúng ta thấy đều tương ứng với những lựa chọn có ý thức và những sở thích được hướng dẫn bởi thuật toán, và tất cả tin tức, văn hóa cùng tương tác cá nhân đều được lọc qua căn cứ địa của hồ sơ cá nhân. Sự điên rồ hằng ngày được duy trì bởi Internet chính là sự điên rồ của kiến trúc này, vốn đặt căn tính cá nhân vào trung tâm của vũ trụ. Nó hệt như thể chúng ta được đặt trên một đài quan sát nhìn ra toàn thế giới và được trao cho một chiếc ống nhòm khiến mọi thứ trông giống như sự phản chiếu của chính chúng ta. Thông qua mạng xã hội, nhiều người đã nhanh chóng tiến tới việc xem tất cả thông tin mới như một loại bình luận trực tiếp về việc họ là ai.

Hệ thống này tồn tại bền bỉ bởi vì nó mang lại lợi nhuận.

Thế giới chưa bao giờ bền vững

“Trước khi chúng ta bắt đầu chuyến hành trình đi qua các vấn đề môi trường, tôi cần tiết lộ cho bạn một sự thật: thế giới chưa bao giờ bền vững. Những gì chúng ta muốn đạt được vẫn dừng ở mức kỳ vọng chứ chưa có thành quả. Để hiểu tại sao, ta cần xem xét ý nghĩa của sự bền vững.

Định nghĩa kinh điển về sự bền vững bắt nguồn từ một báo cáo mang tính bước ngoặt của Liên Hợp Quốc. Năm 1987, Liên Hợp Quốc định nghĩa phát triển bền vững là “đáp ứng nhu cầu của thế hệ hiện tại mà không làm tổn hại đến khả năng đáp ứng nhu cầu của các thế hệ tương lai”. Định nghĩa đó có hai vế. Vế đầu tiên là đảm bảo rằng tất cả mọi người trên thế giới ngày nay – những thế hệ hiện tại – có thể sống một cuộc đời tốt đẹp và khỏe mạnh. Vế thứ hai là đảm bảo rằng chúng ta sống theo cách không làm suy thoái môi trường ảnh hưởng tới các thế hệ tương lai. Chúng ta không nên tạo ra những tổn hại môi trường làm tước đi cơ hội có một cuộc sống tốt đẹp và khỏe mạnh của các thế hệ cháu chắt đời sau.

Quan điểm này vẫn đáng hoài nghi và bàn luận. Một số định nghĩa về sự bền vững chỉ tập trung vào thành phần môi trường. Từ điển tiếng Anh Oxford mô tả tính bền vững là “đặc tính bền vững về môi trường ở mức độ mà một quá trình hoặc doanh nghiệp có thể được duy trì trong khi tránh được nguy cơ cạn kiệt tài nguyên thiên nhiên trong dài hạn”. Đó là một cách nói hoa mỹ cho việc: “Hãy đảm bảo rằng những gì bạn đang làm hôm nay không gây hại cho môi trường hôm sau”. Trong một số định nghĩa, không có yêu cầu con người phải đồng thời đáp ứng nhu cầu của chính họ. Với tư cách là một nhà môi trường học, tôi cũng dành phần lớn sự tập trung vào vế thứ hai: hạn chế thiệt hại cho hành tinh của chúng ta. Nhưng ở khía cạnh đạo đức tôi không thể phớt lờ vế đầu tiên “những gì bạn làm hôm nay”. Một thế giới có thể tránh khỏi những đau khổ đầy rẫy của con người không đáp ứng được định nghĩa của chúng ta về sự bền vững.

Rất nhiều tranh cãi về các định nghĩa này nảy sinh vì chúng ta giả định rằng có một sự đánh đổi không thể tránh khỏi giữa vế thứ nhất và vế thứ hai. Hoặc là phúc lợi của con người, hoặc là bảo vệ môi trường. Điều đó có nghĩa là cái này phải được ưu tiên hơn cái kia, và đối với “sự bền vững”, môi trường là bên chiến thắng. Sự đánh đổi này đã tồn tại trong quá khứ. Nhưng luận điểm trung tâm xuyên suốt cuốn sách này là cuộc xung đột đó không nhất thiết phải tồn tại trong tương lai của chúng ta. Có những cách để đạt được cả hai cùng một lúc, điều đó có nghĩa là sự xung đột giữa các định nghĩa sẽ ngày càng ít đi. Vì vậy, nếu bạn vẫn muốn áp dụng một định nghĩa chỉ tập trung vào môi trường, thì hãy coi sự hưng thịnh của con người như một phần “thêm thắt” tốt đẹp mà thôi.

Thế giới chưa bao giờ bền vững vì chúng ta chưa bao giờ đạt được cả hai vế cùng một lúc. Nếu chúng ta chỉ tập trung vào vế thứ hai, có vẻ như thế giới chỉ mới trở nên “không bền vững” khi lượng phát thải carbon, tần suất sử dụng năng lượng và đánh bắt quá mức tăng tốc. Trong hàng nghìn năm trước cuộc cách mạng nông nghiệp đến nay, quan điểm rằng thế giới từng bền vững và gần đây những tổn hại môi trường đã đẩy mọi thứ ra khỏi sự cân bằng là một kết luận sai lầm. Tổ tiên chúng ta đã săn bắn hàng trăm loài động vật đến mức tuyệt chủng, làm ô nhiễm không khí từ việc đốt gỗ, chất thải cây trồng và than củi, đồng thời chặt hạ một lượng lớn rừng để lấy năng lượng và đất canh tác.

Đúng là đã có những giai đoạn chúng ta chung sống hài hòa với các loài vật và môi trường xung quanh. Nhóm người bản địa đã nỗ lực hết sức bảo vệ đa dạng sinh học và giữ gìn hệ sinh thái; tôn trọng mọi sự sống là kim chỉ nam trong văn hóa của họ. Như một câu ngạn ngữ của người Mỹ bản địa có câu: “Take only what you need and leave the land as you found it” (Biết lấy đủ dùng, biết cùng giữ gốc). Hay câu ngạn ngữ cổ của người Kenya: “Hãy đối đãi chân thành với đất mẹ: đó không phải là món quà cha mẹ để lại cho bạn, mà là món nợ bạn đang vay từ chính con cái mình.” Hiểu biết của chúng ta về sự bền vững thực chất bắt nguồn từ đó; những định nghĩa hiện đại chẳng qua chỉ là phiên bản học thuật và khô khan hơn của những câu châm ngôn đẹp đẽ này mà thôi.

Tuy nhiên, có một sự thật là những cộng đồng sống bền vững được như vậy luôn có quy mô rất nhỏ. Lý do là bởi tỷ lệ trẻ em tử vong khi đó rất cao, chính việc mất đi những đứa trẻ đã khiến dân số không thể tăng trưởng được.

Và bạn hãy thử nghĩ xem, một thế giới mà một nửa số trẻ em phải qua đời thì làm sao có thể coi là đã đáp ứng được “nhu cầu của thế hệ hiện tại”? Đó chắc chắn không phải là một thế giới bền vững.

Đây chính là thử thách mà chúng ta đang đối mặt: Làm sao để tất cả mọi người trên thế giới đều được sống tốt, nhưng đồng thời phải giảm thiểu tác động đến môi trường để các thế hệ tương lai cũng có thể phát triển rực rỡ. Chúng ta đang bước đi trên một hành trình hoàn toàn mới. Chưa một thế hệ tiền nhân nào có đủ kiến thức, công nghệ, hệ thống chính trị hay sự hợp tác quốc tế để làm cả hai việc này cùng một lúc. Chúng ta đang đứng trước cơ hội trở thành thế hệ đầu tiên đạt được sự bền vững thực sự. Hãy bắt lấy nó!

Đã đến lúc giải vế thứ hai của phương trình

Vế đầu tiên của “phương trình bền vững” (phúc lợi con người) đã cải thiện đáng kể, nhưng vế thứ hai (môi trường) chắc chắn đang trở nên tồi tệ hơn. Cuốn sách này sẽ đối diện với 7 vấn đề môi trường lớn. Để cân bằng được phương trình này, chúng ta cần hiểu rõ những tiến bộ đã đạt được và cách chúng ta làm điều đó. Điều này sẽ cho thấy những gì cần phải làm để hiện thực hóa giấc mơ về một thế giới bền vững.

Dưới đây là cái nhìn tổng quan về bức tranh toàn cảnh trước khi đi sâu vào chi tiết:

(1) Ô nhiễm không khí

Ô nhiễm không khí là một trong những “sát thủ” thầm lặng nhất thế giới, cướp đi ít nhất 9 triệu sinh mạng mỗi năm - gấp 450 lần so với thiên tai. Đây không phải vấn đề của riêng xã hội hiện đại mà bắt đầu từ khi con người phát minh ra lửa. Dù đốt củi, than đá hay xăng dầu, không khí đều bị ô nhiễm. Việc giải quyết vấn đề này vẫn là một thách thức lớn nhưng không phải không khả thi, bằng chứng là chỉ số chất lượng Không khí tại nhiều nước giàu hiện đang sạch nhất trong nhiều thế kỷ qua. Nếu chúng ta nhân rộng được bầu khí quyển trong lành, hàng triệu mạng sống sẽ được cứu mỗi năm.

(2) Biến đổi khí hậu

Nóng lên toàn cầu, mực nước biển đang dâng cao, băng tan, và muôn loài đang chật vật để thích nghi với biến đổi khí hậu. Con người phải đối mặt với hàng loạt thiên tai: lũ lụt, hạn hán, cháy rừng và các đợt nắng nóng chết người. Nguyên nhân chính là khí thải nhà kính từ việc đốt nhiên liệu hóa thạch, phá rừng và chăn nuôi. Tin mừng là trong vài năm gần đây, chúng ta đã đạt được những tiến bộ nhanh chóng. Hy vọng rằng sớm thôi, ta sẽ được sống thịnh vượng mà không cần phải đánh đổi bằng sự ổn định của khí hậu.

(3) Phá rừng

Trong 10.000 năm qua, con người đã chặt hạ 1/3 diện tích rừng toàn cầu, phần lớn là để mở rộng đất canh tác, một nửa trong số đó chỉ mới xảy ra loanh quanh một thập kỷ gần đây. Phá rừng không chỉ gây biến đổi khí hậu mà còn hủy hoại những hệ sinh thái đa dạng nhất hành tinh. Dù tình hình có vẻ bi quan, nhưng thực tế nỗ lực phục hồi trong vài thập kỷ qua cho thấy chúng ta có cơ hội thực sự để trở thành thế hệ chấm dứt được nạn phá rừng.

(4) Thực phẩm

Phá rừng phần lớn phục vụ cho nhu cầu thực phẩm. Sản xuất thực phẩm chịu trách nhiệm cho 1/4 lượng khí thải nhà kính, sử dụng một nửa diện tích đất có thể cư trú và 70% lượng nước ngọt toàn cầu. Vấn đề không nằm ở chỗ không đủ thức ăn, mà là cách chúng ta sản xuất và sử dụng chúng chưa thông thái. Nếu đưa ra quyết định đúng đắn, chúng ta có thể nuôi sống 10 tỷ người mà không làm hành tinh “bị thiêu cháy”.

(5) Suy giảm đa dạng sinh học

Động vật hoang dã đang rơi vào tình cảnh nguy cấp do biến đổi khí hậu, mất môi trường sống, săn bắn và ô nhiễm. Suốt chiều dài lịch sử, con người luôn xung đột với thiên nhiên hoang dã. Thế kỷ qua, tốc độ tuyệt chủng đã tăng vọt, đặt ra câu hỏi liệu chúng ta có đang ở giữa “Cuộc đại tuyệt chủng lần thứ sáu”. Tuy nhiên, vẫn có một con đường phía trước để cả con người và muôn loài cùng chung sống thịnh vượng.

(6) Rác thải nhựa đại dương

Nhựa là vấn đề “hiện đại” nhất. Nó vừa là vật liệu kỳ diệu vừa là thảm họa môi trường. Mỗi năm, hàng triệu tấn nhựa đổ ra biển từ các con sông, để lại dấu vết kéo dài hàng thế kỷ. Giải pháp không phải là ngừng dùng nhựa hoàn toàn (điều này khó khả thi và đôi khi không khuyến khích), mà là sử dụng các công cụ quản lý hiệu quả mà nhiều quốc gia đã bắt đầu áp dụng thành công.

(7) Đánh bắt quá mức

Nhiều người lo sợ đại dương sẽ rỗng tuếch vào giữa thế kỷ này. Dù điều đó không hoàn toàn chính xác, nhưng đánh bắt quá mức vẫn là vấn đề nghiêm trọng khi trữ lượng cá suy giảm và san hô bị tẩy trắng. Tuy nhiên, chúng ta có thể xoay chuyển tình thế, thực tế là một số loài cá và cá voi quý hiếm đã có sự phục hồi ấn tượng trong những thập kỷ gần đây nhờ các biện pháp bảo tồn.

Hai ý tưởng không giúp chúng ta giải quyết vấn đề

Trước khi bắt đầu hành trình, tôi cần xem xét một vài lập luận thường xuyên xuất hiện trong các cuộc tranh luận về môi trường. Tác động của chúng ta lên môi trường thực ra rất đơn giản: nó bằng số lượng người x với tác động cá nhân của mỗi người. Từ công thức này, hai “đại giải pháp” đã nảy sinh: giảm số lượng người trên hành tinh hoặc chủ động thu hẹp nền kinh tế để cắt giảm tác động cá nhân.

Những lập luận này được gọi là Sụt giảm dân số và Ngừng tăng trưởng và có những người ủng hộ nhiệt thành quan điểm này. Nhưng xét cho cùng cả hai đều không khả thi. Chúng ta sẽ không đạt được sự bền vững bằng cách thu nhỏ quy mô dân số hay nền kinh tế. Dưới đây là một vài thông tin bạn cần biết vì sao lập luận này đang có những vướng mắc:

(1) Sụt giảm dân số

Nhiều người lo ngại rằng dân số toàn cầu vẫn đang tăng trưởng theo cấp số nhân và nằm ngoài tầm kiểm soát. Tuy nhiên tốc độ tăng trưởng dân số toàn cầu đã đạt đỉnh từ lâu. Vào những năm 1960, nó đã tăng trưởng ở mức hơn 2% mỗi năm. Kể từ đó, tỷ lệ này đã giảm hơn một nửa, xuống còn 0,8% vào năm 2022. Và nó sẽ tiếp tục giảm trong những thập kỷ tới. Để tăng trưởng dân số đúng là “theo cấp số nhân”, tốc độ tăng trưởng cần phải giữ nguyên ở mức 2% mỗi năm. Vì vậy quan điểm này không hoàn toàn chính xác.

Chỉ số sinh ở phụ nữ đã giảm, trước đây một người mẹ sẽ có năm đứa con, đến nay con số đã giảm xuống chỉ còn ~2 đứa trẻ chào đời. Thêm vào đó, dù trước đây một người mẹ sinh nhiều con hơn nhưng tỷ lệ tử vong của trẻ em sơ sinh cũng cao hơn. Rất may là hiện nay số trẻ em sống sót đã nhiều hơn rất nhiều, đó là lý do tại sao dân số tăng nhanh. Những đứa trẻ sinh ra hằng năm ít hơn nhưng chúng có điều kiện được chăm sóc, nuôi nấng tốt hơn trước.

Theo số liệu thống kê do Liên Hợp Quốc tổng hợp, số trẻ sơ sinh chào đời đã đạt đỉnh vào năm 2017 và hiện đang giảm xuống. Ta có thể hiểu từ sau 2017 không có năm nào có số trẻ em chào đời cao hơn thế nữa. Sự tăng trưởng dân số toàn cầu sẽ đạt đỉnh khi tất cả những đứa trẻ đến tuổi già. Liên Hợp Quốc dự báo điều này sẽ xảy ra vào những năm 2080 ở mức 10 đến 11 tỷ người. Từ đó, họ kỳ vọng dân số thế giới sẽ bắt đầu thu hẹp.

Vì vậy, sự gia tăng dân số nhanh chóng đã ở phía sau chúng ta, thế giới không phải đối mặt với một cuộc “bùng nổ dân số” không kiểm soát. Đối với một số người, điều này là chưa đủ. Họ lập luận rằng chúng ta nên chủ động kiểm soát số lượng con người trên thế giới. Trong cuốn The Population Bomb, Paul R. Ehrlich lập luận rằng dân số toàn cầu tối ưu là khoảng 1 tỷ người. Ông vẫn bảo vệ quan điểm này cho đến tận ngày nay. Vấn đề là ở chỗ: nếu chúng ta chấp nhận trong giây lát rằng đó là con số tối ưu (điều mà tôi không đồng ý), thì việc giảm dân số đủ nhanh để giúp giải quyết các vấn đề môi trường là không thể. Nếu bất kỳ ai lập luận rằng điều đó là có thể, họ đã không hiểu cách thức thay đổi nhân khẩu học vận hành.

Ngay cả khi một số quốc gia thực hiện chính sách một con và tỷ lệ sinh trở nên thấp hơn nhiều - khoảng 1,5 theo mức trung bình toàn cầu thì đến năm 2100 con số sẽ tăng trưởng lên 7 hoặc 8 tỷ người, tương đương với hiện tại. Để đạt đến bất kỳ con số nào gần 1, 2 hoặc 3 tỷ người đồng nghĩa với việc giết chết hàng tỷ người hoặc ngăn cản mọi người có con. Đây là một hành vi vô nhân đạo, tôi không thể chấp nhận điều đó. Việc cố gắng “kiểm soát” dân số theo bất kỳ cách nhân đạo nào (nếu có thứ gọi là như vậy) có thể làm giảm đi đôi chút, nhưng không nhiều đến hàng tỷ người được. Các giải pháp bền vững có nghĩa sẽ áp dụng được triệt để cho quy mô 8 tỷ người, 10 tỷ người, tôi không tưởng tượng được biện pháp có thể đưa con số này lùi dần về 1 tỷ người trên Trái Đất. Không thể có cách nào.

Mục tiêu cuối cùng mà chúng ta hướng tới là giảm tác động trên mỗi người xuống bằng 0 hoặc ít nhất là rất gần bằng 0. Nếu chúng ta muốn xây dựng một thế giới bền vững cho tương lai thì tất cả đều phải bước đi với những dấu chân nhẹ nhàng nhất. Trong một thế giới mà tác động bình quân đầu người bằng không (hoặc có lẽ là âm, nghĩa là chúng ta phục hồi những tổn hại môi trường trong lịch sử) thì việc chúng ta sống trong một thế giới có 1, 7 hay 10 tỷ người không còn quan trọng nữa. Tổng tác động của chúng ta vẫn sẽ bằng không. Một nửa vế trong “phương trình bền vững” của chúng ta sẽ hoàn thành.

(2) Ngừng tăng trưởng

Vậy còn việc “ngừng tăng trưởng” - thu hẹp nền kinh tế thì sao? Lập luận này dựa trên thực tế trong lịch sử tăng trưởng kinh tế luôn gắn liền với lối sống tiêu tốn nhiều tài nguyên. Khi đời sống sung túc, con người sử dụng nhiều năng lượng từ nhiên liệu hóa thạch hơn, có dấu chân carbon cao hơn, sử dụng và cơi nới đất đai nhiều hơn, và ăn nhiều thịt hơn. Đúng là trong một thế giới không có sự thay đổi về công nghệ, con người sẽ bị mắc kẹt với năng lượng nhiên liệu hóa thạch, xe chạy xăng và những ngôi nhà ọp ẹp. Nhưng như các chương tiếp theo sẽ chỉ ra, các công nghệ mới đang đưa ra giải pháp để việc sống tốt đẹp hơn mà không cần hủy hoại môi trường. Ở các nước giàu, lượng khí thải carbon, sử dụng năng lượng, phá rừng, sử dụng phân bón, đánh bắt quá mức, ô nhiễm nhựa, ô nhiễm không khí và ô nhiễm nước đều đang giảm xuống, trong khi các quốc gia này tiếp tục giàu lên. Ý tưởng cho rằng kinh tế càng thu hẹp đời sống càng bền vững là không đúng sự thật.

Có một lý do quan trọng khác tại sao việc ngừng tăng trưởng sẽ không xây dựng được một tương lai bền vững. Lập luận ngừng tăng trưởng cho rằng chúng ta có thể tái phân phối tài sản của thế giới từ người giàu sang người nghèo, mang lại cho mọi người mức sống tốt và cao với các nguồn lực hiện có. Tuy nhiên thế giới hiện nay đang đối mặt với các vấn đề quá phức tạp, đời sống trung bình mỗi gia đình không thể nâng cao theo cách chia chắc đơn thuần như vậy.

Chúng ta có thể thấy điều này qua một thử nghiệm tư duy nhanh. Hãy tưởng tượng rằng mọi quốc gia trên thế giới đều trở nên giống như Đan Mạch. Hầu như toàn bộ dân số của quốc gia tiêu khoảng 30 đô la/ngày, và là một trong những quốc gia bình đẳng nhất thế giới. Mọi người trên thế giới đều được sống một cuộc đời thoải mái, bình đẳng và không nghèo đói.

Trong kịch bản này, chúng ta sẽ thực hiện một cuộc tái phân phối toàn cầu: tất cả các quốc gia giàu hơn Đan Mạch đều bị kéo xuống mức thu nhập trung bình của nước này, và tất cả các quốc gia nghèo hơn - chiếm 85% dân số toàn cầu - đều được nâng lên mức đó. Không có bất bình đẳng giữa các quốc gia, và bất bình đẳng trong nội bộ các quốc gia cũng bị thu hẹp đáng kể. Liệu có thể đạt được điều này chỉ bằng cách tái phân phối tiền không?

Đương nhiên là không! Để đưa mọi người thoát khỏi đói nghèo với đời sống xã hội bình đẳng như Đan Mạch, nền kinh tế toàn cầu cần phải tăng gấp năm lần. Nếu mọi người trên thế giới sống với mức 30 đô la mỗi ngày và không có sự chênh lệch (nghĩa là cả người giàu nhất và nghèo nhất đều nhận được 30 đô la), nền kinh tế toàn cầu sẽ cần phải tăng trưởng hơn gấp đôi.

Một thế giới không có tăng trưởng kinh tế sẽ vẫn là một thế giới nghèo. Tôi không quan tâm đến tăng trưởng ở các nước giàu, nhưng dữ liệu cho thấy rõ ràng rằng chúng ta cần tăng trưởng kinh tế mạnh mẽ trên toàn cầu để chấm dứt nghèo đói, ngay cả khi thực hiện rất nhiều việc tái phân phối.

Trong lịch sử, các quốc gia đã trở nên giàu có nhờ nhiên liệu hóa thạch và các tài nguyên khác. Điều đó có nghĩa là nhiều người hiện nay mặc định rằng tăng trưởng đồng nghĩa với “xấu”. Nhưng không có lý do gì để nó mãi như vậy. Nếu một quốc gia, hay một cá nhân, có thể đi đầu trong việc cung cấp một nguồn năng lượng giá rẻ, sạch, ít thải carbon có thể cung cấp điện cho cả thế giới, tôi sẽ rất hạnh phúc nếu họ trở nên giàu có từ việc đó. Và tôi tin điều đó có thể làm được. Có một “khoảng chân không giải pháp” khổng lồ cho các vấn đề môi trường của chúng ta. Những người đi tiên phong trong lĩnh vực này có thể xây dựng một nền kinh tế thịnh vượng đồng thời xây dựng các giải pháp cho các vấn đề của chúng ta. Các quốc gia có thể “tăng trưởng” bằng cách dẫn đầu về các công nghệ “sạch”, chứ không chỉ khai thác những công nghệ gây ô nhiễm.

Điều này dẫn đến một lập luận khác, đó là việc có tiền mang lại cho chúng ta các lựa chọn. Các giải pháp và công nghệ cần để khắc phục các vấn đề môi trường chỉ mới trở nên khả thi trong vài thập kỷ qua. Một số ví dụ như năng lượng mặt trời và xe điện, chỉ mới xuất hiện trong vài năm gần đây. Trước đó, những công nghệ này không tồn tại hoặc quá đắt đỏ, chúng đã trở nên cạnh tranh thông qua nhiều năm đầu tư và phát triển và điều đó đòi hỏi nguồn tiền dồi dào từ các chính phủ và các doanh nghiệp.

Trong hàng trăm nghìn năm, đốt củi là nguồn nhiệt và ánh sáng “có thể kiểm soát” duy nhất mà tổ tiên chúng ta có. Sau đó, vài thế kỷ trước, ta đã có thêm một vài lựa chọn khác mặc dù có tính hủy diệt chính là dầu cá voi và than đá. Vì vậy những lựa chọn “sạch” hơn có thể thay thế chỉ mới xuất hiện mà thôi.

Tăng trưởng kinh tế không hề mâu thuẫn với việc giảm tác động môi trường. Trong cuốn sách này, tôi sẽ chỉ ra rằng chúng ta có thể giảm tác động môi trường và đảo ngược những thiệt hại trong quá khứ trong khi trở nên khá giả hơn. Câu hỏi lớn ở đây là liệu chúng ta có thể tách rời những tác động này đủ nhanh hay không. Câu trả lời phụ thuộc vào những hành động mà chúng ta thực hiện ngày hôm nay.”

Bạn không thể đến cửa hàng? Nhập mã FREE300 miễn phí ship cho đơn hàng từ 300k khi đặt cuốn sách “Not the End of the World” qua website nhé!

Sự thật tàn nhẫn là: Trong một nền kinh tế bị chia cắt, sự nghèo khổ của người này lại chính là mỏ vàng của người khác. Khi không có nguồn lực dự phòng, không có tài sản thế chấp, và không có một điểm tín dụng “sạch đẹp”, ta không thực sự được “lựa chọn” mà chỉ đang cố gắng sống sót trong một hệ thống được thiết kế để vắt kiệt những đồng xu cuối cùng từ sự quẫn bách của chính mình.

Để cùng bóc tách những sự thật tréo ngoe ấy và nhìn thấu những cấu trúc vô hình đang vận hành xã hội, chúng tôi xin được phép trích dịch Chương 4: “How we force the poor to pay more” (Cách chúng ta buộc người nghèo phải chi trả nhiều hơn) trong cuốn sách Poverty, by America của tác giả Matthew Desmond.

“Có rất nhiều hình thức bóc lột khác nhau. Khi thù lao ta nhận được thấp hơn giá trị sức lao động bỏ ra, đó là sự bóc lột lao động. Khi ta phải trả một mức giá cao hơn giá trị thực của món hàng, đó chính là sự bóc lột người tiêu dùng. Quyền tự do kinh tế của chúng ta sẽ bị bó hẹp khi không có nguồn lực dự phòng. Việc không sở hữu tài sản hoặc không thể tiếp cận tín dụng buộc ta phải phụ thuộc vào người có tất thảy những đó. Sự phụ thuộc này chính là mầm mống của bóc lột, bởi lẽ một thỏa thuận tồi cho bạn lại là một món hời cho tôi. Khi ai đó nắm đằng chuôi, chúng ta hoàn toàn rơi vào thế bị động trước lòng nhân từ của họ.

Có lẽ không đâu minh chứng cho điều này rõ ràng hơn thị trường nhà cho thuê.

Khi dòng người đổ xô về các thành phố trong suốt cuối thế kỷ 18 và đầu thế kỷ 19, giá trị đất đô thị tăng vọt, và các chủ đất bắt đầu chia nhỏ bất động sản của họ để có thêm chỗ cho người thuê. Cuộc khủng hoảng tài chính năm 1837 dẫn đến một thời kỳ đại suy thoái càng thúc đẩy việc phân chia này mạnh mẽ hơn. Những căn hầm, gác mái và kho chứa đồ được cải tạo thành các căn hộ một phòng đơn sơ. Mô hình cho thuê nhà với khách hàng là các gia đình thu nhập thấp đã chứng tỏ là một ngành kinh doanh béo bở ngay cả trong thời kỳ suy thoái thảm khốc nhất, họ đã bị vắt kiệt bởi mức giá thuê cắt cổ. Khi các khu chung cư bình dân bắt đầu xuất hiện tại Thành phố New York vào giữa những năm 1800, giá thuê của chúng cao hơn tới 30% so với những căn hộ cao cấp hơn ở khu trung tâm. Điều này đúng ngay cả ở những khu ổ chuột nghèo nàn nhất.

Sự phân biệt chủng tộc và nạn bóc lột luôn nuôi dưỡng lẫn nhau. Từ năm 1915 đến 1970, các gia đình người da màu chuyển lên miền Bắc trong cuộc “Đại di cư” đã một lần nữa nếm trải sự thật này khi đặt chân đến các thành phố như Cleveland và Philadelphia. Tại đây, họ bị dồn vào các khu ổ chuột, buộc phải chấp nhận những lựa chọn nhà ở mà không ai thèm ngó tới. Những khu vực mà người da màu được phép sinh sống thậm chí đã được quy định vào luật pháp và được cảnh sát thực thi nghiêm ngặt. Các chủ đất ở khu ổ chuột sở hữu một lượng khách thuê không có lựa chọn nào khác, và vì có quyền hét giá cao hơn, họ đã chẳng hề nương tay. Trong phần lớn cuộc di cư, người da màu thường phải trả tiền thuê gấp đôi so với người da trắng cho những căn nhà tồi tàn nhất thành phố. Ngay cả vào năm 1960, mức giá thuê trung bình tại Detroit của người da màu vẫn cao hơn so với người da trắng. Trong cuốn The Warmth of Other Suns, Isabel Wilkerson đã đúc kết quy luật này: “Những người có thu nhập thấp nhất lại bị buộc phải trả giá thuê cao nhất cho những căn nhà xập xệ nhất, thuộc sở hữu của những chủ đất vắng mặt – những kẻ cố gắng vắt kiệt tiền từ một nơi mà chẳng ai đoái hoài tới.” Khi dân số người da màu ở các thành phố phía Bắc tăng lên, các nhà phát triển bất động sản đã nhìn thấy cơ hội kiếm lời lớn hơn bằng cách mua lại các bất động sản ở rìa khu ổ chuột, cắt nhỏ chúng thành các căn hộ và khai thác tối đa từ khối tài sản cũ kỹ đó cho đến khi chúng bị buộc phải dỡ bỏ (hoặc đáng lẽ phải như vậy).

Nước Mỹ có một lịch sử dài về việc bóc lột trong các khu ổ chuột. Tiền tạo ra các khu ổ chuột, bởi vì các khu ổ chuột làm ra tiền. Vậy còn ngày nay thì sao? Những người nghèo Mỹ vẫn tiếp tục bị làm cho kiệt quệ bởi chi phí nhà ở đắt đỏ. Giá thuê nhà đã tăng hơn gấp đôi trong hai thập kỷ qua, tăng nhanh hơn nhiều so với thu nhập của người thuê. Giá thuê trung bình đã tăng từ 483 USD vào năm 2000 lên 1.216 USD vào năm 2021. Tất cả các vùng trên toàn quốc đều chứng kiến sự bùng nổ chi phí nhà ở. Kể từ năm 2000, giá thuê trung bình đã tăng 112% ở vùng Trung Tây, 135% ở miền Nam, 189% ở miền Đông Bắc và 192% ở miền Tây. Tại sao giá thuê lại tăng nhanh đến vậy? Các chuyên gia thường đưa ra những câu trả lời rập khuôn: Họ nói rằng nguồn cung nhà ở không đủ trong khi nhu cầu quá cao; rằng các quy định của chính phủ và hạn chế về quy hoạch đã khiến việc xây dựng trở nên đắt đỏ hơn, và những chi phí này được đẩy sang người thuê. Chủ đất “buộc phải” tăng giá để đạt được tỷ suất lợi nhuận hợp lý. Nhưng liệu họ có thực sự phải làm vậy? Phải chăng các chủ đất ngày xưa bị chi phối bởi tiền bạc và lợi nhuận, còn những chủ đất đương thời thì đơn thuần chỉ đang bị chèo lái bởi “những lực lượng thị trường vô hình” và bị o ép bởi “bộ máy hành chính chính phủ”?

Các dịch vụ tài chính trực tuyến mới cũng đã tìm ra cách để kiếm lời từ sự bấp bênh tài chính, bằng cách nhắm vào tệp khách hàng trẻ tuổi và am hiểu công nghệ. Những ứng dụng như Dave và Earnin cho phép người lao động “ứng lương” trước ngày nhận chính thức. Dù các ứng dụng này có thể giúp họ tránh được phí thấu chi đắt đỏ, nhưng một số người dùng cuối cùng lại phải trả các loại phí và tiền “tip” (tiền boa) vượt quá 100% lãi suất phần trăm hàng năm (APR) của khoản vay. Người vay đã sử dụng các sản phẩm ứng lương này tới 56 triệu lần vào năm 2020, tăng gấp 18,6 triệu lần so với năm 2018. Các công ty “mua trước trả sau” (BNPL) như Afterpay và Klarna cho phép người tiêu dùng trả góp các món hàng trực tuyến theo định kỳ hai tháng một lần không lãi suất, nhưng chỉ cần lỡ một kỳ hạn, bạn sẽ phải đối mặt với phí trễ hạn và bị ảnh hưởng đến điểm tín dụng. Hơn 40% những người sử dụng dịch vụ BNPL đã từng chậm thanh toán ít nhất một lần.

Chúng ta sống và chết vì tín dụng. Đó là cách chúng ta chi trả cho những nhu cầu lớn như nhà cửa, xe cộ, và đôi khi là cả những thứ nhỏ nhặt như dùng thẻ Visa để mua thuốc men hay một chiếc áo khoác mùa đông. Mẹ tôi từng có thói quen ký séc lùi ngày để xoay xở cho gia đình giữa các kỳ lương. Sự bùng nổ của thẻ tín dụng giúp bạn không còn phải xin phép chủ cửa hàng để làm điều đó nữa.

Nghèo đói đồng nghĩa với việc lỡ hạn thanh toán, điều có thể hủy hoại điểm tín dụng của bạn. Nhưng đáng lo ngại không kém gì việc có điểm tín dụng xấu chính là việc không có điểm tín dụng nào cả, và đó là tình cảnh của 26 triệu người trưởng thành tại Mỹ. 19 triệu người khác có lịch sử tín dụng xấu đến mức không thể chấm điểm. Việc không có tín dụng (hoặc tín dụng xấu) có thể ảnh hưởng đến việc bạn thuê căn hộ, mua bảo hiểm, thậm chí là tìm việc làm, vì các nhà tuyển dụng ngày càng dựa vào kiểm tra tín dụng trong quá trình tuyển dụng. Và khi điều không thể tránh khỏi xảy ra - khi bạn bị cắt giờ làm hoặc khi chiếc xe không chịu nổ máy, ngành công nghiệp cho vay nặng lãi (payday loan) sẽ ngay lập tức nhảy vào.

Các sản phẩm của ngành ngân hàng “ngoại lề” sống dựa trên tâm lý quẫn bách, chỉ biết đến hiện tại của những người yếu thế. Họ tiên liệu được rằng khách hàng sẽ mắc kẹt trong tình cảnh đó lâu hơn nhiều so với những gì khách hàng nhận ra được. Khi bước vào tiệm cho vay nóng, bạn chỉ có thể nghĩ đến ngay bây giờ: tiền nhà quá hạn, nguy cơ bị đuổi, hay điện sắp bị cắt. Những công ty cho vay lại nhìn chằm chằm vào tương lai, họ hình dung ra cảnh bạn lao qua cửa vào ngày thứ 14 mà không đủ tiền trả nợ gốc. Họ thấy trước cảnh bạn ký giấy gia hạn lần một, rồi lần hai vào tháng sau. Họ biết thừa bạn không chỉ mất một đồng lẻ, mà sẽ mất trắng cả gia tài.

Các bên cho vay cạnh tranh về địa điểm, giờ mở cửa và tốc độ xử lý hồ sơ nhưng tuyệt nhiên không phải về giá cả. Họ biết khách hàng của mình đang quá tuyệt vọng để có thể đi so sánh giá. Điều này có nghĩa là phí luôn ở mức cao và người vay luôn nhận được một thỏa thuận tồi tệ ở bất cứ đâu họ đến. Trước thực trạng này, các ngân hàng thương mại truyền thống lẽ ra có thể “hớt tay trên” ngành này bằng cách cung cấp các khoản vay ngắn hạn với mức phí thấp hơn nhiều. Theo một ước tính, các ngân hàng có thể cung cấp các khoản vay nóng với mức phí thấp hơn tới 8 lần so với giá thị trường mà vẫn có lãi, nhưng họ không mấy mặn mà về con số này. Việc thu phí thấu chi từ khách hàng thu nhập thấp là một chuyện, vì khoản phí đó áp dụng cho tất cả mọi người (dù người nghèo nhất phải gánh chịu nhiều nhất). Nhưng nhảy vào kinh doanh cho vay nóng đồng nghĩa với việc cung cấp các sản phẩm tài chính được thiết kế riêng cho tệp khách hàng bình dân, những khoản vay đi kèm với lãi suất APR từ 40% đến 80% và những tai tiếng về danh tiếng. Cho đến nay, giới quản lý tại JPMorgan Chase và Citigroup đã quyết định rằng điều đó không đáng. Nếu người đi vay không quan tâm đến giá cả (như hầu hết chúng ta khi đang đứng trước vực thẳm) và các ngân hàng lớn vẫn thờ ơ thì những khiếm khuyết thị trường đang nuôi sống ngành cho vay nóng sẽ vẫn tồn tại. Những kẻ cho vay nóng không lo sợ việc không được trả nợ, bởi người đi vay ngay cả sau nhiều lần gia hạn hầu hết đều trả đủ. Họ bóc lột đơn giản vì họ có thể.

Không chỉ có một hệ thống ngân hàng mà có đến hai hệ thống: một cho người nghèo và một cho những người còn lại của chúng ta cũng giống như có hai thị trường nhà ở và hai thị trường lao động. Sự phân cực của đời sống Mỹ khiến những người được hưởng lợi từ sự sắp đặt hiện tại khó nhớ ra rằng người nghèo là những người lao động bị bóc lột, những người tiêu dùng bị bóc lột và những người đi vay bị bóc lột. Nhiều đặc điểm trong xã hội của chúng ta không hề có vấn đề chỉ đơn giản nó bị chia cắt làm đôi. Với một số người, ngôi nhà tạo ra tài sản; với người khác, nó vắt kiệt tài sản. Với một số người, tiếp cận tín dụng mở rộng quyền lực tài chính; với người khác, nó là vũ khí giết chết kho lương. Vì thế, hoàn toàn dễ hiểu khi những người Mỹ no đủ cảm thấy khó hiểu về người nghèo, thậm chí thất vọng về họ, tin rằng họ chấp nhận những thỏa thuận tồi tệ một cách bốc đồng hoặc vì thiếu hiểu biết. Nhưng chuyện gì sẽ xảy ra nếu đó là những thỏa thuận duy nhất mà họ được trao? Việc đào tạo kiến thức tài chính có ích gì cho những người bị buộc phải chọn lấy “lựa chọn ít tệ nhất”?

Nghèo đói không đơn giản là tình trạng không có đủ tiền. Đó là tình trạng không có đủ sự lựa chọn và bị lợi dụng vì điều đó. Khi chúng ta phớt lờ vai trò của sự bóc lột trong việc bẫy con người vào cái nghèo, chúng ta sẽ tạo ra những chính sách yếu kém hoặc vô hiệu. Khi luật pháp nâng cao thu nhập ở tầng đáy, ví dụ bằng cách mở rộng Tín dụng Thuế Trẻ em hoặc tăng lương tối thiểu mà không giải quyết cuộc khủng hoảng nhà ở, những khoản lợi ích đó thường bị các chủ đất thu hồi lại, thay vì thuộc về các gia đình mà luật pháp dự định giúp đỡ.

Trong cuốn tiểu thuyết đầu tay There There của Tommy Orange, một người đàn ông khi mô tả vấn đề tự sát tại các khu bảo tồn thổ dân Mỹ đã nói: “Lũ trẻ đang nhảy ra khỏi cửa sổ của những tòa nhà đang cháy, rơi xuống và chết. Và chúng ta lại nghĩ vấn đề nằm ở hành động chúng đã nhảy.” Cuộc tranh luận về nghèo đói cũng đang chịu đựng một sự mù quáng tương tự. Suốt nửa thế kỷ qua, chúng ta tiếp cận câu hỏi về nghèo đói bằng cách tập trung vào chính người nghèo, đặt câu hỏi về đạo đức làm việc hay trợ cấp phúc lợi của họ trong khi lẽ ra chúng ta nên tập trung vào ngọn lửa. Câu hỏi mà chúng ta nên tự lặp lại như một lời chú, mỗi khi lái xe ngang qua những khu lều trại của người vô gia cư, mỗi khi thấy ai đó ngủ gục trên xe buýt trong bộ đồ lao động, đơn giản là: Ai là người hưởng lợi? chứ không phải “Tại sao bạn không tìm một công việc tốt hơn?” hay “Tại sao bạn không chuyển đi?”, mà là: “Ai đang là kẻ hút máu từ việc này?”

“Ý niệm về chủng tộc là một hiện tượng mới trong lịch sử nhân loại. Nó bắt nguồn từ thời kỳ buôn bán nô lệ xuyên Đại Tây Dương và hệ thống giai cấp nảy sinh từ đó. Từ “chủng tộc” (race) có lẽ bắt bắt nguồn từ tiếng Tây Ban Nha raza, ban đầu dùng để chỉ “phẩm chất của những con ngựa thuần chủng được đóng dấu sắt nung để nhận diện,” theo các nhà nhân chủng học học Audrey và Brian Smedley. Khi người châu Âu khám phá các vùng đất, họ bắt đầu sử dụng từ này cho những người ở miền đất mới. Cuối cùng, “người Anh ở Bắc Mỹ đã phát triển hình thức tư tưởng chủng tộc cứng nhắc nhất,” các học giả nhà Smedley viết. “Chủng tộc trong tâm trí người Mỹ đã và đang là tuyên bố về những khác biệt sâu sắc không thể hàn gắn... Nó truyền tải khoảng cách xã hội không thể vượt qua.”

Các nhà di truyền học và nhân chủng học từ lâu đã xem chủng tộc là một “phát minh” do con người tạo ra mà không có cơ sở khoa học hay sinh học nào. Vào thế kỷ 19, nhà nhân chủng học Paul Broca từng phân định các chủng tộc bằng 34 sắc độ da nhưng cuối cùng vẫn rơi vào bế tắc. Nếu tất cả chúng ta cùng xếp cạnh nhau thành hàng, được phân biệt theo một đặc điểm duy nhất như chiều cao từ cao đến thấp và ngược lại, theo màu da như tông da trắng, da vàng, da màu; dám chắc việc chọn ra ranh giới giữa những phân chia tùy ý này sẽ rất khó khăn. Người này hòa lẫn vào người kế tiếp và gần như không thể xác định điểm phân biệt chủng tộc giữa họ. Chẳng hạn, người San ở Nam Phi và người bản địa dọc theo sông Marañón ở Peru đều có cùng màu da nhưng lại sống cách xa nhau hàng ngàn dặm và không chung tổ tiên trực hệ.

Để thấy rõ bản chất ngẫu nhiên của các đặc điểm phân loại này, việc sử dụng thuật ngữ “Caucasian” (Người Da trắng) để dán nhãn cho người gốc Âu là một điểm tương đối độc đoán. Nguồn gốc từ không đến từ thời cổ đại mà nảy sinh từ tâm trí của Johann Friedrich Blumenbach, một giáo sư y khoa người Đức vào năm 1795. Blumenbach đã dành nhiều thập kỷ nghiên cứu hộp sọ người, trán, xương hàm, hốc mắt nhằm nỗ lực phân loại các chủng tộc khác nhau.

Thuật ngữ “Caucasian” thực chất ra đời từ một sự ưu ái cá nhân: Blumenbach đã chọn tên vùng núi Caucasus của Nga để đặt cho nhóm người châu Âu của mình bởi ông sở hữu một hộp sọ từ vùng đất đó mà mình vô cùng đắc ý. Đó chính là nguồn cơn khiến những người da trắng có một định danh nghe đầy vẻ khoa học nhưng thực chất lại hết sức ngẫu nhiên. Sự độc đoán này đã dẫn tới hệ lụy trớ trêu vào năm 1914, trong một phiên tòa xét xử quyền công dân tại Mỹ về việc liệu một người Syria có được coi là “Caucasian” hay không. Một nhân chứng chuyên gia đã phải thốt lên về khám phá đầy định mệnh của Blumenbach: “Chưa từng có một cái đầu đơn lẻ nào gây ra nhiều tai hại cho khoa học đến thế’.”

Công cuộc lập bản đồ bộ gen người vĩ đại và những kết quả từ các bộ xét nghiệm DNA đã cho chúng ta thấy rằng chủng tộc là không có thật. Đó là một hư cấu được con người hiện đại kể lại trong một thời gian dài đến mức nó được xem như một sự thật thiêng liêng.

Hai thập kỷ trước, phân tích bộ gen người đã xác lập rằng con người giống nhau đến 99,9%. “Chủng tộc là một khái niệm xã hội, không phải khoa học,” J. Craig Venter, nhà di truyền học điều hành Celera Genomics cho biết. “Tất cả chúng ta đều tiến hóa trong 100.000 năm qua từ số lượng nhỏ các bộ tộc di cư khỏi châu Phi và chiếm lĩnh thế giới.” Điều này có nghĩa là toàn bộ hệ thống giai cấp chủng tộc, chất xúc tác của hận thù và nội chiến, được xây dựng trên “một sự lựa chọn độc đoán các đặc điểm hời hợt”, bắt nguồn từ một vài trong số hàng ngàn gen tạo nên một con người. “Ý niệm về chủng tộc,” Montagu viết, “thực chất là sự sáng tạo có chủ đích của một giai cấp bóc lột nhằm duy trì đặc quyền đối với những người bị coi là giai cấp thấp kém.” Chúng ta chấp nhận sự phi lý này vì đó là những điều chúng ta được kể. Chúng ta thấy một người da trắng nhưng lại chấp nhận họ “không phải da trắng” chỉ vì nếp gấp mí mắt hoặc vì ông bà họ sinh ra ở Nhật Bản. Chúng ta thấy một người có làn da sẫm màu hơn so với hầu hết người da màu ở Mỹ nhưng lại phủi bỏ anh ta “Tuyệt đối không phải da màu” chỉ vì tóc anh ta ít xoăn hơn hoặc vì anh ta sinh ra ở Madagascar. Chúng ta phải nhận thức được sự phi lý này. Trẻ nhỏ mô tả con người như chúng thấy, cho đến khi người lớn “uốn nắn” chúng sử dụng các định danh giai cấp để làm cho sự phi lý nghe có vẻ hợp lý. Màu da là một sự thật. Chủng tộc là một cấu trúc xã hội.

“Chúng ta nghĩ mình thấy chủng tộc khi bắt gặp những khác biệt vật lý như màu da, hình dáng mắt và tóc. Nhưng sự “thấy” đó là hằng hà định kiến in sâu trong tiềm thức được gắn liền với những đặc điểm hình thành trong suốt chiều dài lịch sử. Thế nhưng, nhà sử học Nell Irvin Painter quan sát, “Người Mỹ bám lấy chủng tộc như những kẻ mê tín.”

Từ “giai cấp” (caste), vốn gắn liền với Ấn Độ, hóa ra lại không bắt nguồn từ đó. Nó bắt nguồn từ từ tiếng Bồ Đào Nha casta, một từ thời Phục hưng để chỉ “chủng tộc” hoặc “giống loài”. Người Bồ Đào Nha, những thương nhân châu Âu sớm nhất ở Nam Á, đã áp dụng thuật ngữ này cho người Ấn Độ khi quan sát cách phân chia tầng lớp xã hội cha truyền con nối trong đạo Hindu. Như vậy, một từ mà chúng ta hiện nay gán cho Ấn Độ thực chất nảy sinh từ cách diễn giải của người phương Tây; nó nảy sinh từ văn hóa phương Tây đã tạo ra nước Mỹ.

Tuy nhiên, khái niệm giai tầng trong xã hội Ấn Độ đã có từ hàng thiên niên kỷ, lâu đời hơn nhiều so với khái niệm chủng tộc của châu Âu. Hệ thống giai tầng ban đầu được gọi là varnas, thuật ngữ cổ xưa cho các danh mục chính trong hệ thống giai cấp. Bản năng tạo ra các hệ thống phân cấp của con người tồn tại trong mọi xã hội và nền văn hóa, có trước cả ý niệm về chủng tộc, và do đó, nó có tầm ảnh hưởng sâu rộng hơn, lâu đời hơn so với chủ nghĩa phân biệt chủng tộc thô sơ và sự phân chia theo màu da như hiện thời.

Trước khi người châu Âu mở rộng sang Tân Thế giới và va chạm với những người có ngoại hình khác biệt với họ, khái niệm phân biệt chủng tộc như chúng ta biết ngày nay không tồn tại trong văn hóa phương Tây. Nhà sử học Dante Puzzo đã viết: “Phân biệt chủng tộc là một khái niệm hiện đại, bởi vì trước thế kỷ XVI, hầu như không có gì trong đời sống và tư tưởng của phương Tây có thể được mô tả là phân biệt chủng tộc.”

Diễn văn "Create Dangerously" nằm trong cuốn sách Committed Writings được Albert Camus trình bày tại Đại học Uppsala (Thụy Điển) vào ngày 14 tháng 12 năm 1957, chỉ ít ngày sau khi ông được nhận giải Nobel Văn Chương. Vào thời điểm đó, Camus đang đứng giữa tâm bão chỉ trích từ giới trí thức cánh tả Pháp vì quan điểm của ông về cuộc chiến tại Algeria. Châu Âu năm 1957 vẫn còn hằn sâu những vết sẹo của Thế chiến II và đang rơi vào sự ngột ngạt của Chiến tranh Lạnh. Nghệ thuật lúc bấy giờ bị giằng xé giữa một bên là sự phù phiếm, xa hoa của tầng lớp tư sản và một bên là sự khắc nghiệt, gò bó của các học thuyết hiện thực xã hội.

Trong tiểu luận của mình, Albert Camus nhấn mạnh rằng mục tiêu tối thượng của những người không thể sống thiếu nghệ thuật là tìm ra con đường đạt đến sự tự do trong sáng tạo. Có thể khẳng định rằng nghệ thuật đã bị kiểm soát bằng nhiều phương thức khác nhau trong suốt nhiều thế kỷ bởi các cấp chính quyền, các tiêu chuẩn văn hóa, hay những rào cản do xã hội áp đặt. Liệu một người nghệ sĩ có thể sáng tạo với sự tự do trọn vẹn nếu chính sự sáng tạo đã có sự ràng buộc với xã hội nơi họ sinh ra?

Nghệ thuật suy cho cùng vì điều gì? Vị nghệ thuật? Vị nhân sinh? Câu hỏi mà chúng tôi tin rằng dẫu bao năm trôi qua vẫn khó có một câu trả lời xác đáng. Chúng tôi xin trích dịch phần II trong diễn văn “Create Dangerously” hy vọng được cùng các bạn bàn luận thêm về chủ đề này!

“Nghệ thuật là sự hiện diện đầy xa xỉ và dối trá. Thế nên chẳng lạ gì khi có những cá nhân và nghệ sĩ muốn thoái lui để tìm về với chân lý. Kể từ khoảnh khắc ấy, họ khước từ ý niệm rằng người nghệ sĩ có quyền đứng biệt lập; họ yêu cầu các nhà văn không được lấy những giấc mộng cá nhân làm chủ đề mà phải phản chiếu thực tại vốn được nếm trải và chịu đựng bởi độc giả đại chúng. Với họ, “nghệ thuật vị nghệ thuật” dù là về đề tài hay phong cách đều là thứ không thể thấu cảm đối với đại chúng, hoặc chẳng nói lên được sự thật nào của nhân loại. Và cứ thế, họ nhuốm lên mộng tưởng người nghệ sĩ thực thụ là phải tự gánh vác sứ mệnh nói về và nói thay cho toàn nhân loại. Nếu người nghệ sĩ có thể chuyển hóa những khổ đau và hạnh phúc của muôn người thành ngôn ngữ ai ai cũng thấu hiểu, đó mới là tiếng nói nghệ thuật thực thụ. Như một phần thưởng cho lòng trung thành tuyệt đối với thực tại, người nghệ sĩ sẽ thành công trong việc tạo ra một làn sóng truyền thông phổ quát giữa người với người.

Lý tưởng về một hình thái nghệ thuật thuộc về đại chúng là lý tưởng của mọi nghệ sĩ lớn. Ngược lại với những định kiến thông thường, những người không có quyền đứng biệt lập chính xác là các nghệ sĩ. Nghệ thuật không thể là một cuộc độc thoại. Ngay cả khi những nghệ sĩ cô độc và vô danh cầu viện đến hậu thế, họ cũng chẳng làm gì khác ngoài việc khẳng định lại chính ý nghĩa công việc của mình. Bởi họ tin rằng một cuộc đối thoại với những người đương thời điếc lác hoặc xao nhãng là điều bất khả, họ cầu viện đến những cuộc đối thoại lớn lao hơn với các thế hệ mai sau.

Nhưng để nói với mọi người về mọi người, cần phải nói về những gì ai cũng biết và về thực tại chung của tất cả chúng ta. Biển cả, những cơn mưa, những nhu cầu và khát vọng, cuộc chiến chống lại cái chết - đó là những thứ gắn kết chúng ta lại với nhau. Chúng ta giống nhau qua những gì ta thấy và qua những gì ta cảm, thậm chí ta đau bởi nó. Những giấc mơ thay đổi tùy theo mỗi người, nhưng thực tại của thế giới là mảnh đất chung của chúng ta. Mục tiêu của chủ nghĩa hiện thực là chính đáng bởi nó gắn bó khăng khít với trải nghiệm nghệ thuật.

Vậy được, giờ ta cùng nhìn vào thực tế, liệu một chủ nghĩa hiện thực thuần túy có khả thi trong nghệ thuật hay không? Chủ nghĩa hiện thực có một ý nghĩa nhất định nhưng làm sao ta chắc rằng nó có thể thực hiện được ngay cả khi người ta khao khát nó. Nếu tin vào những khẳng định của những nhà tự nhiên học thế kỷ XIX, hiện thực là sự tái hiện chính xác thực tại. Theo cách đó, hiện thực đối với nghệ thuật cũng giống như nhiếp ảnh đối với hội họa: nhiếp ảnh sao chép khung hình sự thật, trong khi hội họa lại gạn lọc và chọn lựa điều gì mình mong muốn truyền đạt . Nhưng chính xác thì nó đang sao chép cái gì, và thực tại là gì? Suy cho cùng, ngay cả những bức ảnh tốt nhất cũng thất bại trong việc trở thành bản sao hoàn hảo, thậm chí thất bại ngay cả việc tái hiện thực tại một cách trung thành. Trong vũ trụ của chúng ta, còn gì thực hơn cuộc đời của một con người, và làm sao chúng ta có thể hy vọng diễn tả một cuộc đời vừa chân thật, vừa nghệ thuật bằng bộ phim tài liệu được?

Nghĩ về điều đó, tôi tự hỏi một bộ phim như thế sẽ khả thi trong điều kiện nào? Nếu đặt để phản ánh đúng bằng sự thật lên trên hết, điều kiện cần là la một chiếc máy quay ghi lại tất thảy mọi khung hình suốt ngày suốt đêm dù chỉ là một chuyển động nhỏ nhất. Kết quả sẽ là một bộ phim kéo dài đúng bằng cả cuộc đời của người đó, và chỉ có thể được xem bởi những khán giả chấp nhận hy sinh chính cuộc đời mình để chỉ quan tâm đến những chi tiết trong sự tồn tại của kẻ khác. Ngay cả trong những điều kiện đó, một bộ phim không tưởng như vậy cũng chẳng thể gọi là hiện thực, vì một lý do đơn giản: cuộc đời không chỉ nằm ở nơi người đó hiện diện, cuộc đời còn nằm trong những cuộc đời khác bồi đắp nên hình hài của nó . Đó là cuộc đời của những người thân yêu vốn cũng cần phải được quay lại, và cả cuộc đời của những người ta không hề quen biết: những kẻ quyền quý hay kẻ bần hàn, những đồng bào cùng chung máu thịt, vị cảnh sát, ngài giáo sư, những người đang làm việc trong hầm mỏ và công trường, những nhà ngoại giao và những kẻ độc tài, những nhà cải cách tôn giáo, những nghệ sĩ tạo ra các nhân tố định hình hành vi của chúng ta. Cuối cùng, những người hay sự việc ta không thể gọi tên rõ ràng, đó có thể là bất kỳ ai hoặc bất kỳ sự kiện nào tình cờ đi ngang qua đời. Ngay cả một người sắp xếp cuộc sống gọn gàng ngăn nắp nhất cũng không dự liệu nổi sự ngẫu nhiên bao giờ sẽ xảy ra. Chỉ có một bộ phim hiện thực duy nhất khả thi đó là bộ phim được trình chiếu vô tận cho chúng ta bởi một chiếc máy quay vô hình trên màn ảnh của thế giới. Nghệ sĩ hiện thực duy nhất chính là Thượng đế, nếu Người tồn tại. Những nghệ sĩ khác, lẽ tất yếu, đều bất tòng tâm trước thực tại cả rồi.

Hệ quả là những nghệ sĩ khước từ hình thái xã hội tư sản và quan điểm “nghệ thuật vị nghệ thuật”, những nghệ sĩ “nghệ thuật vị nhân sinh” thấy mình rơi vào một ngõ cụt ngặt nghèo. Họ phải là những người phản ánh hiện thực nhưng lại không thể. Họ muốn nghệ thuật của mình phục tùng thực tại, nhưng không thể mô tả thực tại mà không thực hiện một sự lựa chọn khiến thực tại phải phục tùng tính nguyên bản của nghệ thuật. Những tác phẩm nghệ thuật đẹp đẽ và bi tráng của những năm đầu Cách mạng Nga đã chứng minh cuộc vật lộn này cho chúng ta thấy. Những gì nước Nga mang lại thời kỳ đó, với Blok và Pasternak vĩ đại, Mayakovsky và Yesenin, Eisenstein và những tiểu thuyết gia đầu tiên của bê tông và thép, là một phòng thí nghiệm huy hoàng của những hình thức và chủ đề, một sự bất an sáng tạo dồi dào, một niềm đam mê tìm tòi. Tuy nhiên, cần phải đi đến cùng và chỉ ra làm sao có thể hiện thực khi chủ nghĩa hiện thực là điều bất khả. Trong bối cảnh đó, cũng như mọi nơi khác, chế độ độc tài đã dùng đến những biện pháp cưỡng chế, tuyên bố rằng hiện thực trước hết là một nhu cầu tất yếu, và vì thế nó phải khả thi - nhưng với điều kiện đó phải là “hiện thực xã hội chủ nghĩa”. Vậy thì, ý nghĩa thực sự của luận điệu như thế là gì?

Theo tôi, sau cùng ta phải chấp nhận không thể tái hiện thực tại mà không lựa chọn điều gì mình mong muốn truyền tải trong dòng chảy hiện thức đó, đồng thời bác bỏ lý thuyết hiện thực như đã được định hình ở thế kỷ XIX. Và vì thế, tất cả những gì cần làm là tìm ra một nguyên tắc lựa chọn để dựa vào đó thế giới có thể được cấu trúc lại. Và một sự lựa chọn như vậy đã được tìm thấy, dù không phải trong thực tại mà ta biết, mà là trong thực tại tương lai. Để mô phỏng đúng đắn những gì đang tồn tại, cũng cần phải mô tả những gì sẽ đến. Nói cách khác, đối tượng thực sự của phong trào nghệ thuật mang tên “hiện thực xã hội” chính xác là một thực tại chưa hề tồn tại.

Sự mâu thuẫn này thật tuyệt vời, vì ngay cả thuật ngữ “hiện thực xã hội” rốt cuộc cũng là một sự tự mâu thuẫn. Làm sao “hiện thực xã hội” có thể khả thi khi thực tại chưa hoàn toàn mang tính xã hội chủ nghĩa? Thực tại không mang tính xã hội chủ nghĩa, chẳng hạn, trong quá khứ, và cũng không hoàn toàn trong hiện tại. Câu trả lời đơn giản: từ thực tại của hôm nay hay hôm qua, chúng ta sẽ chọn bất cứ thứ gì đặt nền móng và phục vụ cho thành phố hoàn hảo của tương lai. Theo cách này, một mặt ta dành tâm sức để khước từ và lên án bất cứ điều gì không mang tính xã hội chủ nghĩa trong thực tại, mặt khác lại tôn vinh những gì đang hoặc sẽ trở thành như thế. Tất yếu, chúng ta sẽ kết thúc với một loại nghệ thuật chủ yếu là tuyên truyền, với những con người thiện và ác, hình thành một nền văn học mang tính giáo huấn, tóm lại, cũng bị tách rời khỏi thực tại sống động, phức tạp y như nghệ thuật hình thức. Cuối cùng, loại hình nghệ thuật đó sẽ mang tính xã hội chủ nghĩa chính xác ở mức độ mà nó không còn là hiện thực.

Mỹ học mang danh hiện thực sẽ trở thành một hình thái lý tưởng mới, thứ cũng cằn cỗi y như chủ nghĩa lý tưởng tư sản. Thực tại bị đưa lên vị trí tối thượng một cách giả tạo chỉ để người ta dễ bề loại bỏ nó hơn. Nghệ thuật khi ấy bị giản lược thành con số không. Nó phục vụ, và chính vì phục vụ, nó trở thành kẻ bị nô dịch. Chỉ những ai cố tình không mô tả thực tại mới được gọi là nhà hiện thực. Nghệ thuật chân chính bị bịt miệng, và sự giao cảm phổ quát bị biến thành bất khả bởi chính những người khao khát nó nồng nhiệt nhất.

Điều đơn giản nhất là thừa nhận rằng “hiện thực xã hội” có rất ít liên quan đến nghệ thuật. Tuy nhiên, những người bảo vệ nó lại hét lớn rằng không có nghệ thuật nào khả thi ngoài phạm vi hiện thực. Niềm tin sâu sắc của tôi là chính họ cũng không tin; họ chỉ quyết định rằng các giá trị nghệ thuật phải bị khuất phục trước các hành động cách mạng. Nếu điều đó được tuyên bố rõ ràng, cuộc thảo luận sẽ dễ dàng hơn. Chúng ta có thể tôn trọng sự từ bỏ vĩ đại đó của những người đang chịu đựng quá nhiều từ sự khốn cùng của quần chúng, những người muốn xóa bỏ khoảng cách giữa kẻ bị câm lặng bởi đói nghèo và người nghệ sĩ luôn được quyền tự biểu đạt. Khi đó, ta có thể nói với họ rằng việc đàn áp tự do sáng tạo không phải là cách để vượt qua sự nô dịch, và chừng nào ta chưa thể nói thay cho tất cả, thật ngu ngốc khi tước đi quyền năng được nói của một vài người.

Hiện thực xã hội là anh em song sinh của hiện thực chính trị. Nó tạm thời đình chỉ nghệ thuật để ưu tiên hỗ trợ công lý. Người ta áp dụng quy tắc: muốn làm món trứng ốp-lết thì phải đập vỡ vài quả trứng. Nhưng cái lẽ ấy không được phép đi quá xa. Người ta không cần đập vỡ hàng ngàn quả trứng để có một món trứng ngon. Những “đầu bếp nghệ thuật” nên sợ rằng họ sẽ làm đổ quá nhiều giỏ trứng, để rồi món trứng của nền văn minh sẽ không bao giờ định hình, và nghệ thuật chẳng bao giờ hồi sinh được nữa. Sự tàn bạo không bao giờ mang tính tạm thời; nó sẽ lan rộng, làm hư đục nghệ thuật rồi đến cuộc đời. Nghệ thuật khi ấy kết thúc trong một sự lạc quan gượng ép, trở thành lời nói dối thảm hại.

Làm sao điều này ngạc nhiên đến thế? Nỗi đau của nhân loại là chủ đề trọng yếu đến mức chỉ những ai cực kỳ nhạy cảm như Keats mới thấu hiểu nổi. Lời nói dối của “nghệ thuật vị nghệ thuật” giả vờ phớt lờ cái ác. Nhưng lời nói dối của những nhà hiện thực xã hội lại phản bội nỗi đau hiện tại bằng cách dùng nó để tôn vinh một hạnh phúc tương lai chưa ai biết tới.

Hai mỹ học này đã xung đột từ lâu: một bên khước từ cuộc sống thực và một bên khước từ tất cả những gì không phải cuộc sống thực. Cả hai đều không mô tả thực tại, cả hai đều dẫn đến cùng một lời dối trá và sự đàn áp nghệ thuật. Khi nghệ thuật bị lợi dụng hay bị phớt lờ, sự khốn cùng của nhân loại chỉ gia tăng, còn nghệ thuật thì bị xóa sổ.”

Sougen dịch.

Mỗi sáng, Murakami dậy từ sớm và nhâm nhi một ấm cà phê mới. Với ông, viết lách không phải là sự bùng nổ của cảm hứng nhất thời, mà là một cuộc chạy marathon bền bỉ: bốn đến năm tiếng làm việc tập trung, mười trang bản thảo mỗi ngày, đều đặn ba trăm trang mỗi tháng. Để chúng ta dễ hình dung về sức bền kinh ngạc ấy, bản thảo đầu tiên của Kafka bên bờ biển (Kafka On The Shore) với độ dài đúng một nghìn tám trăm trang viết tay.

Một câu hỏi thường được các độc giả trẻ tò mò trong các buổi giao lưu: Làm thế nào để trở thành một tiểu thuyết gia? Một người viết cần có tư chất hay sự rèn luyện đặc thù nào không?

Thực tế, ngay cả với một tên tuổi lớn như Murakami, đây vẫn là một câu hỏi khó trả lời một cách gọn ghẽ. Nhìn lại hành trình của mình, ông nhận thấy mọi sự kiện diễn ra theo tiến trình riêng, có cả sự nỗ lực tự thân lẫn sự mỉm cười của “Nữ thần May mắn”. Tuy nhiên, thay vì đưa ra một lời hồi đáp vô thưởng vô phạt, ông đã chọn cách suy ngẫm nghiêm túc để mang đến một câu trả lời từ góc nhìn cá nhân.

Tôi tin rằng, không chỉ dừng lại ở sự tò mò thông thường, bất cứ ai trong chúng ta - những người yêu mến thế giới của Murakami đều từng ít nhất một lần tự vấn về làm thế nào để trở thành một nhà văn. Đoạn lược dịch và biên tập dưới đây có thể chưa phải là một đáp án trọn vẹn, nhưng chắc chắn là những bước khởi đầu mà có lẽ chúng ta đã ngờ ngợ nhận ra trong đời sống thường nhật nhưng không chắc chắn về điều đó.

Mến mời bạn cùng bước vào chương “So What Should I Write About?” trong cuốn Novelist as a Vocation để lắng nghe những lời chia sẻ chân thành nhất từ “bác già” của chúng ta:

“Làm thế nào để trở thành một tiểu thuyết gia? Một tiểu thuyết gia cần có tư chất, đặc điểm hay sự rèn luyện chuyên biệt nào không?” Đây là câu hỏi tôi hay nhận được khi tham gia các buổi giao lưu, gặp gỡ với các độc giả trẻ. Điều đó cho thấy có rất nhiều người muốn viết và biểu đạt tiếng nói của mình, nhưng quả thật đây vẫn là một câu hỏi khó trả lời đối với tôi.

Bởi lẽ tôi cũng không giải thích gọn ghẽ được nguyên do vì sao mà mình đã đi được xa đến vậy. Khi còn trẻ, tôi không chủ đích theo đuổi con đường này như một ước mơ mãnh liệt, càng không tuân theo một chuỗi các bước để gây dựng sự nghiệp: không đặc thù nghiên cứu chuyên biệt, không rèn luyện, không tích lũy các bài tập làm văn trong cuốn sổ tay. Giống như bao điều khác trong đời, mọi sự kiện cứ thế diễn ra theo tiến trình riêng của chúng và cuốn tôi theo. May mắn cũng đóng một vai trò lớn. Nhìn lại hành trình đó tôi có đôi phần lo ngại thật. Sao tôi đi được đến bây giờ nhỉ? Dù có cố giải thích thế nào ừ thì đây vẫn là cách mà mọi chuyện đã diễn ra vậy thôi.

Tuy nhiên, khi nhìn những gương mặt tha thiết của các bạn độc giả với khao khát muốn trở thành nhà văn, trong họ mong chờ một đáp án từ chính tôi như nên làm gì để chuẩn bị, tôi không thể hồi đáp rằng: “Tôi không biết nữa. Cứ để mọi thứ tự diễn ra và hy vọng Nữ thần May mắn mỉm cười với bạn. Mà nghĩ kỹ tôi thấy điều này cũng kỳ diệu lắm.” rồi sau đó chuyển sang câu hỏi tiếp theo được. Cư xử như vậy thì quá nhẫn tâm, chưa kể câu trả lời đó có thể làm hỏng bầu không khí của cả sự kiện. Kết quả là, tôi đã cố gắng suy nghĩ nghiêm túc về vấn đề này và đưa ra câu trả lời tương đối phù hợp từ góc nhìn của bản thân mình.

Vậy nên đây là câu trả lời của tôi.

Tôi nghĩ nhiệm vụ đầu tiên của một nhà văn là phải đọc càng nhiều sách càng tốt. Xin lỗi vì đã bắt đầu bằng một quan sát quá đỗi tầm thường, nhưng thực sự không có sự rèn luyện nào quan trọng hơn thế. Để viết một cuốn tiểu thuyết, trước hết bạn phải cảm nhận được việc một tác phẩm ra đời được chắp nối bởi bao nhiêu mảnh ghép, và cách chúng vận hành như thế nào. Điều này hiển nhiên như một chân lý: “Bạn không thể làm món trứng cuộn mà không đập vỡ vài quả trứng” vậy.

Đặc biệt, việc đọc ngấu nghiến khi còn trẻ là vô cùng quan trọng. Bất cứ thứ gì bạn có thể chạm tay tới, những kiệt tác vĩ đại, những cuốn sách tàm tạm, hay cả những tác phẩm dở tệ đều không quan trọng miễn là bạn vẫn đọc và duy trì việc đọc. Hãy cảm thụ thật nhiều câu chuyện trong khả năng vốn có của mình. Hãy làm quen với những áng văn hay, và cả những giọng văn tầm thường nữa. Thông qua đó, bạn sẽ phát triển được sức mạnh nội tại mà mọi nhà văn đều cần. Hãy xây dựng nền tảng cho mình thật vững chắc khi bạn còn thời gian và đôi mắt còn sáng. Tôi cho rằng việc tập viết lách cũng quan trọng không kém nhưng việc đó có thể để sau, không có gì phải vội vàng cả.

Tiếp theo, trước khi bắt đầu viết những giọng văn của riêng mình, hãy tập thói quen quan sát sự vật và sự việc một cách chi tiết. Hãy quan sát tỉ mỉ và sâu sắc nhất có thể những gì diễn ra xung quanh, những người bạn gặp và suy ngẫm về chúng. Tuy nhiên, xin hãy nhớ rằng suy ngẫm không có nghĩa là vội vàng phán xét đúng sai hay chỉ ra ưu khuyết điểm ngay tắp lự, cởi mở với những điều mình quan sát và học cách kiềm chế các phán xét vội vàng, việc kết luận cứ để về sau. Điều quan trọng không phải là đưa ra một đáp án rõ ràng, mà là lưu giữ những chi tiết cụ thể của một tình huống nhất định, hay nói cách khác là tích lũy chất liệu đời sống một cách trọn vẹn, khách quan, và chân thật nhất.

Có những người thường đưa ra quyết định đúng sai dựa trên sự phân tích chớp nhoáng về con người và sự việc. Nhìn chung (và đây hoàn toàn là ý kiến cá nhân của tôi), họ thường không trở thành những nhà văn xuất chúng. Thay vào đó, họ phù hợp hơn với vai trò nhà phê bình, nhà báo hoặc các học giả hơn. Ngược lại, một người sinh ra để viết tiểu thuyết sẽ luôn hoài nghi chính kết luận của mình: “Trông thì có vẻ chắc chắn là vậy đó,” bạn sẽ nghĩ, “nhưng đợi một chút. Có lẽ đó chỉ là định kiến của mình thôi. Mình nên xem xét kỹ hơn. Suy cho cùng, sự đời chẳng bao giờ đơn giản như vẻ bề ngoài. Nếu sau này có thêm thông tin gì mới, biết đâu câu chuyện sẽ hoàn toàn khác.”

Tôi đã giữ tâm thế là một người quan sát suốt bao năm qua. Tất nhiên, ngay từ đầu não bộ của tôi đã không hoạt động nhanh nhạy cho lắm. Tôi đã có biết bao trải nghiệm đau thương khi đưa ra ý kiến vội vàng, để lại sau cùng là những sai lầm, những câu chuyện chệch khỏi đường ray. Đã bao lần tôi bị bối rối, bị đẩy vào thế kìm kẹp, hay lòng vòng mãi mà chưa tìm ra hướng đi. Kết quả là, từng chút một, tôi hình thành thói quen nghi ngờ chính những phản ứng tức thời của mình. Phản ứng này không phải bẩm sinh đã có mà đã đúc kết sau hàng dài những quyết định sai lầm.

Thế giới ngày nay luôn kỳ vọng mọi lựa chọn phải được phân định trắng đen rõ ràng ngay tức khắc. Tất nhiên, có những câu hỏi bắt buộc phải có câu trả lời chẳng hạn như: “Chúng ta có nên tham chiến không?” hay “Có nên tái khởi động các lò phản ứng hạt nhân vào ngày mai không?”. Đó là công việc cần đưa ra quyết định ngay, nhưng những dịp như thế lại không hay xảy ra. Khi khoảng cách giữa việc tiếp nhận thông tin và xử lý thông tin bị rút ngắn đến mức ai cũng có thể trở thành nhà phê bình, thế giới sẽ trở thành một nơi tràn đầy sự phán xét, thiếu lòng đồng cảm và với tôi đó chắc chắn là một mối nguy hại. Trong các cuộc khảo sát, luôn có ô “Chưa quyết định”, tôi nghĩ nên có thêm một ô nữa: “Chưa quyết định tại thời điểm này.”

Câu chuyện thế giới thôi cứ để đó đã, đối với các tiểu thuyết gia tương lai tôi cho rằng việc thử thách nhất không phải là đưa ra kết luận mà là quá trình lưu giữ thật nhiều chất liệu cuộc sống. Những thông tin ở dạng nguyên bản nhất và tạo ra một không gian nội tâm để lưu trữ tất cả. Thực tế thì chúng ta không thể nhớ hết mọi thứ, bộ nhớ con người luôn có hạn. Vì vậy, chúng ta cần một hệ thống xử lý thông tin tối giản để sàng lọc.

Thông thường, tôi cố gắng ghi nhớ một vài chi tiết nổi bật nhất về sự kiện hay con người. Vì rất khó để nhớ lại toàn bộ nên tối ưu nhất chính là chọc lọc thông tin đắt giá và lưu trữ cẩn thận. Vậy thông tin đắt giá thường có đặc điểm gì? Với tôi mà nói, những chi tiết ấn tượng khiến bạn phải chú ý ngay lập tức đến mức tự khắc sâu vào tâm trí mình. Lý tưởng nhất là những điều không thể giải thích rõ ràng, những thứ phi logic, đi ngược lại dòng chảy thông thường, hoặc ẩn chứa một loại bí ẩn nào đó. Bạn tích cóp những mảnh thông tin này lại, gắn cho chúng một cái nhãn đơn giản như Địa điểm, thời gian, tình huống rồi cất vào ngăn tủ trong tâm trí mình. Có thể ghi chép vào sổ tay, nhưng tôi thích việc ghi nhớ trong trí óc mình hơn. Việc mang sổ theo rất phiền toái, và tôi thấy rằng một khi đã viết ra, tôi có xu hướng ỷ lại và quên nó đi. Ngược lại, nếu chỉ giữ trong đầu, những gì thực sự quan trọng sẽ ở lại, phần còn lại sẽ phai nhạt theo thời gian. Tôi thích quá trình sàng lọc tự nhiên như vậy.

Chiếc “tủ ngăn kéo tâm trí” là tài sản vô giá khi bạn bắt đầu viết một cuốn tiểu thuyết. Những lập luận logic hay phán xét giá trị không giúp ích gì nhiều cho những người viết hư cấu. Thậm chí, chúng còn cản trở dòng chảy tự nhiên của câu chuyện. Nhưng nếu bạn có một chiếc rương báu chứa đầy những chi tiết rời rạc, phong phú, bạn sẽ ngạc nhiên khi thấy chúng hiện lên một cách tự nhiên đúng lúc bạn cần, đầy sức sống và khớp chặt vào mạch truyện.

James Joyce đã nói rất đúng: “Trí tưởng tượng chính là ký ức.” Tôi hoàn toàn đồng tình với quan điểm này. Cái gọi là trí tưởng tượng chính là những mảnh vỡ ký ức vốn chẳng có liên kết gì với nhau. Nghe có vẻ mâu thuẫn, nhưng khi ta đặt chúng lại cạnh nhau, trực giác sẽ được thắp sáng và ta cảm nhận được những gì sắp tới. Chính sự tương tác đó tạo nên sức mạnh cho một cuốn tiểu thuyết.

Khi tôi viết, tôi có thể mở những ngăn kéo này, lấy ra chất liệu cần thiết. Có những ngăn kéo lớn, nhỏ, thậm chí có cả ngăn bí mật. Khi tập trung cao độ, tôi biết chính xác thứ mình cần nằm ở đâu mà chẳng cần suy nghĩ. Những ký ức tưởng chừng đã mất lại hiện về đầy sống động. Đó là một cảm giác tuyệt vời, như thể trí tưởng tượng đã thoát khỏi sự kiểm soát của lý trí để hoạt động như một thực thể độc lập.

Trong phim Kafka của Steven Soderbergh, có cảnh nhân viên Jeremy Irons lẻn vào một lâu đài qua một chiếc tủ đầy ngăn kéo. Cảnh đó làm tôi liên tưởng ngay đến cấu trúc bộ não mình. Bộ não tôi không rùng rợn như vậy, nhưng cấu trúc thì có lẽ tương đương.

Tôi có một nguyên tắc khi viết đó là chỉ sử dụng chất liệu đã thu thập được một lần duy nhất, tránh chồng chéo hay xuất hiện trong tùy bút và cả tiểu thuyết. Bởi việc một chất liệu xuất hiện nhiều lần như vậy sẽ làm giảm đi tính sáng tạo và độc đáo trong các cuốn trường thiên tiểu thuyết. Lời khuyên của tôi là hãy ghi chú “Chỉ Dành Cho Hư Cấu” lên chiếc tủ ngăn kéo khi bạn đang viết. Sự tiết kiệm chất liệu là một kinh nghiệm quý báu tôi nhận ra sau nhiều năm trở thành nhà văn.

Tùy bút với tôi chỉ là “nghề tay trái”, giống như những lon trà ô long mà các hãng bia bán kèm vậy. Nếu có thứ gì thực sự “ngon”, tôi sẽ để dành nó cho cuốn tiểu thuyết tiếp theo. Khi chất liệu tích lũy đủ lớn, mong muốn viết sách mới sẽ tự nhiên bùng phát.

Tôi vẫn còn nhớ phân cảnh trong phim E.T. - Sinh vật ngoài hành tinh (1982) của đạo diễn Steven Spielberg khi E.T. lượm lặt những phế liệu trong gara như ô che mưa, bộ bát đĩa,... và lắp ráp chúng trở thành một thiết bị truyền tin tới hành tinh cách xa hàng nghìn năm ánh sáng. Viết một cuốn tiểu thuyết xuất sắc có lẽ cũng giống như vậy. Điều quan trọng không phải chất lượng dữ liệu, ta cần một “phép màu”. Nếu có phép màu, những ngôn từ giản dị nhất cũng có thể biến thành một thiết bị tinh vi đáng kinh ngạc.

Nhưng quan trọng nhất là bạn phải có gì đó trong gara. Phép màu không thể xảy ra nếu gara trống rỗng. Bạn cần lưu trữ thật nhiều mảnh vụn vặt để sẵn sàng sử dụng khi E.T. gõ cửa!

Lần đầu viết tiểu thuyết, tôi hoàn toàn bế tắc. Tôi không trải thời kỳ gian khó trong chiến tranh như cha mẹ, không trải qua nạn đói hay hỗn loạn thời hậu chiến như thế hệ cha ông mình . Tôi không có kinh nghiệm chiến đấu, cũng chẳng bị lạm dụng hay phân biệt đối xử. Tôi lớn lên trong một gia đình trung lưu ở ngoại ô. Cuộc đời tôi bình thường đến mức mờ nhạt. Điểm số trung bình, mọi thứ đều trung bình. Tôi không có chủ đề nào thôi thúc phải viết, dù có khao khát biểu đạt đi chăng nữa. Vì thế, mãi đến năm 29 tuổi, tôi mới nghĩ đến chuyện viết lách. Tôi nghĩ mình thiếu sót cả chất liệu và tài năng. Tôi vốn chỉ là một người yêu thích đọc sách, đã ngấu nghiến đọc hàng chồng sách mà chưa từng mơ mình sẽ viết bao giờ cả.

Các bạn trẻ ngày nay có lẽ cũng đang đối mặt với hoàn cảnh tương tự. Họ có thể còn có ít vấn đề thôi thúc hơn cả chúng tôi. Vậy phải làm gì trong hoàn cảnh đó?

Theo tôi, “phương pháp E.T.” là lựa chọn duy nhất. Ta mở toang cánh cửa gara, phô ra tất cả thứ gì bạn có dù còn lộn xộn và ngổn ngang, làm việc cật lực cho đến khi phép màu xuất hiện. Đó là cách duy nhất để liên lạc với các hành tinh xa xôi. Viết tiểu thuyết, suy cho cùng, chính là thiết lập mối liên kết với những con người ở hành tinh khác.

Khi viết cuốn đầu tay Lắng nghe gió hát (Hear the wind sing), tôi biết mình phải viết về sự “không” thay vì sự “có”. Ý tưởng “không có gì để viết” cũng là một chủ đề hay. Tôi hy vọng có thể đưa sự trống rỗng đó hiện diện mạnh mẽ hơn. Để làm được điều đó, tôi cần một ngôn ngữ và phong cách viết mới, một cung cách mà chưa ai thử nghiệm.

Sau nhiều lần viết, tôi đã tìm ra một phong cách phù hợp với mình, một thứ không hoàn hảo nhưng tôi chấp nhận nó. Hai nguyên tắc khi viết của tôi là: Một, bỏ qua mọi lời giải thích, chỉ đưa ra các mảnh vỡ và kết nối chúng theo không gian ba chiều. Hai, thực hiện các kết nối đó ngoài logic thông thường.

Âm nhạc, đặc biệt là Jazz đã giúp tôi rất nhiều. Tôi viết như thể đang hòa ca cùng âm nhạc. Nhịp điệu (rhythm) là quan trọng nhất, sau đó là hợp âm (harmony) và sự ngẫu hứng (improvisation). Dù piano chỉ có 88 phím, nhưng mỗi người chơi lại tạo ra một âm thanh khác nhau. Khả năng là vô hạn dù chất liệu hạn chế. Tôi viết để tìm kiếm nhịp điệu và âm sắc phù hợp nhất với cá tính của mình

Từ kinh nghiệm xương máu ấy, tôi thấy việc “không có gì để viết” ban đầu có vẻ khó, nhưng một khi đã đưa vào quỹ đạo lại tương đối dễ phát triển. Bởi vì bạn có thể tự do viết về bất cứ điều gì, tạo ra phép màu từ những chất liệu thân thuộc, bạn có thể viết bao nhiêu tùy thích, mở rộng biên độ tác phẩm vượt ra bao định kiến và rào cản. Tác phẩm của bạn vẫn sẽ có sức nặng và chiều sâu nếu bạn có đủ tham vọng, xây dựng nền tảng vững chắc cho câu chuyện đó.

Những nhà văn ngay từ đầu đã chọn những chủ đề nặng ký đôi khi sẽ thấy mình hụt hơi (dẫu điều này không đúng với tất cả mọi người) dưới chính sức nặng của những chất liệu đó. Chẳng hạn, một người khởi đầu sự nghiệp bằng việc viết về đề tài chiến tranh có thể khai thác chủ đề này dưới nhiều góc độ trong các tác phẩm khác nhau; nhưng đến một lúc nào đó, họ sẽ thấy mình bị dồn vào thế chân tường khi phải nghĩ xem nên viết gì tiếp theo. Một số người có thể tiếp tục phát triển bằng cách thay đổi lộ trình giữa chừng. Tuy nhiên, với những người không thể thực hiện cú chuyển mình đó, sức sáng tạo của họ thường sẽ tàn lụi dần theo thời gian.

Ernest Hemingway là nhà văn có tầm ảnh hưởng nhất thế kỷ 20, những tác phẩm đầu tay của ông choáng ngợp vượt sức tưởng tượng. Cá nhân tôi đặc biệt thích hai cuốn tiểu thuyết Mặt trời vẫn mọc (The Sun Also Rises) và Giã từ vũ khí (A Farewell to Arms), cùng những truyện ngắn về nhân vật Nick Adams. Chúng được viết với một nguồn sinh lực mạnh mẽ đến khó tin. Tuy nhiên, những tác phẩm sau này của ông dù có những phân đoạn xuất sắc lại không phát huy hết tiềm năng và thiếu đi sự tươi mới trong văn phong như thời kỳ đầu. Theo tôi, sự sa sút này có lẽ bắt nguồn từ việc Hemingway đã lựa chọn con đường vay mượn sức mạnh từ chất liệu thực tế vào trong trang văn của mình. Điều này giải thích tại sao ông lại chọn lối sống có càng nhiều trải nghiệm càng tốt như tham gia vào hết cuộc chiến này sang cuộc chiến khác (Thế chiến I, Nội chiến Tây Ban Nha, Thế chiến II), săn thú lớn ở Châu Phi, câu cá đại dương hay say mê đấu bò. Ông cần những kích thích ngoại cảnh đó để tiếp tục viết. Một cuộc đời huyền thoại đến thế cũng không thể thắng nổi thời gian, tuổi tác lớn dần thu hẹp khả năng có những trải nghiệm vô tiền khoáng hậu, dần dà tư liệu để viết cũng khan hiếm. Đây hoàn toàn là phỏng đoán cá nhân thôi, nhưng tôi cho rằng điều này phần nào giải thích tại sao Hemingway, sau khi đoạt giải Nobel Văn học năm 1954, đã chìm trong nghiện rượu và tự kết liễu đời mình vào năm 1961, ngay giữa đỉnh cao danh vọng.

Với những nhà văn không chọn chất liệu nặng ký mà thay vào đó đào sâu vào bên trong chính mình để dệt nên những câu chuyện, thường sẽ có một hành trình dễ thở hơn. Đó là bởi họ có thể đúc kết từ cuộc sống thường nhật thông qua những sự kiện diễn ra quanh mình, những cảnh tượng họ chứng kiến, những con người họ gặp. Ngòi bút cứ thế tự do tái tạo, vận dụng trí tưởng tượng sáng tạo thế giới hư cấu theo cách riêng của mình. Nói ngắn gọn, họ sử dụng một dạng “năng lượng tái tạo”, theo tôi đó chính là năng lượng bềnh vững đề đi đường dài với văn học mà không nhất thiết phải lao vào chiến trường, đấu trường bò tót hay đi săn sư tử.

Đọc đến đây tôi mong các độc giả xin chớ hiểu lầm, tôi không nói rằng việc trực tiếp dấn thân vào chiến tranh hay săn bắn là vô nghĩa. Tất nhiên chúng có giá trị. Trải nghiệm là điều cốt yếu đối với một nhà văn, dù là dưới bất kỳ hình thức nào. Điều tôi muốn nói là: trải nghiệm không nhất thiết phải mang tính kịch tính thì mới tạo nên một cuốn tiểu thuyết hay. Ngay cả một cuộc gặp gỡ nhỏ nhặt nhất, ít kịch tính nhất cũng có thể tạo ra nguồn sức mạnh sáng tạo kinh ngạc, nếu bạn biết cách khai thác đúng.

Trong tiếng Nhật có câu thành ngữ: “Cây chìm đá nổi” (石が流れて木の葉が沈む). Ý nghĩa câu nói này ẩn dụ cho những sự việc đi ngược với luân thường đạo lý; nhưng trong thế giới tiểu thuyết hay rộng hơn là trong lĩnh vực nghệ thuật, những sự đảo ngược như thế diễn ra mọi lúc. Điều mà thế giới coi là tầm thường có thể dần tích lũy sức nặng theo thời gian, trong khi những thứ được cho là to tát lại đột ngột lộ diện chỉ là những cái vỏ rỗng tuếch. Quá trình sáng tạo không ngừng nghỉ này vốn không thể nhìn thấy bằng mắt thường, nhưng dưới sự xuôi dòng của thời gian, ý nghĩa từng lớp lang đã lội ngược dòng ngoạn mục.

Vì vậy, nếu bạn than vãn rằng mình thiếu chất liệu để viết, nghĩa là bạn đang bỏ cuộc quá sớm. Nếu bạn chỉ cần dịch chuyển tiêu cự một chút và thay đổi cách tư duy, bạn sẽ khám phá ra một kho tàng chất liệu nằm rải rác khắp nơi, chỉ chờ được thu hái, lưu trữ và sử dụng. Bạn chỉ cần là một người quan sát thực thụ mà thôi. Trong nỗ lực của con người, những thứ thoạt nhìn có vẻ trần trụi, nếu ta kiên trì, có thể khai sinh ra vô vàn những kiến giải sâu sắc. Tất cả những gì bạn cần làm, như tôi đã nói trước đó, là giữ cho mình một tham vọng về văn chương cởi mở, lành mạnh. Đó chính là chìa khóa cho nội tại của một nhà văn.

Tôi luôn tin rằng không có thế hệ nào ưu việt hay kém cỏi hơn thế hệ nào. Dù những định kiến kiểu này tương đối phổ biến nhưng chúng chẳng có cơ sở thực tế gì. Tất nhiên mỗi thời đều có những xu hướng riêng, nhưng không có sự khác biệt về số lượng hay chất lượng của tài năng. Ít nhất là không khác biệt đến mức đáng để bận tâm đến vậy.

Ba mươi lăm năm đã qua, những ngày đầu viết tiểu thuyết tôi đã nhận rất nhiều búa rìu dư luận, hay những nhà phê bình thế hệ trước lòng giận dữ: “Đây không phải văn học!”. Lòng tôi thấy nặng nề và bế tắc nên đã rời Nhật Bản trong nhiều năm để ra nước ngoài sinh sống, nơi tôi có thể yên bình viết những gì mình muốn mà không phải tiếp nhận điều tiêu cực đó thêm. Tuy nhiên, chưa bao giờ tôi thực sự nghi ngờ phương pháp của mình hay cảm thấy lo lắng về những gì mình đang làm. “Tôi không thể viết theo cách nào khác được, nên các vị muốn chấp nhận hay không thì tùy,” đó là câu trả lời của tôi dành cho các nhà phê bình. Văn chương của tôi lúc đó chưa hoàn hảo, nhưng ngay cả khi ấy, tôi vẫn tin rằng nếu cứ tiếp tục mình sẽ tạo ra được một tác phẩm tốt hơn. Tôi tin mình đang đi đúng hướng và giá trị của tác phẩm sẽ trở nên rõ ràng theo thời gian. Nghĩ lại thì quả là một kẻ liều lĩnh nhỉ!

Mỗi thời đại, mỗi thế hệ đều có những “thực tại” của riêng mình. Công việc tỉ mẩn thu thập và tích trữ chất liệu của người viết tiểu thuyết vẫn luôn quan trọng như vậy, và sẽ mãi như vậy trong tương lai.

Vì thế, nếu mục tiêu của bạn là viết các tác phẩm hư cấu, hãy quan sát thật kỹ xung quanh mình. Thế giới này có vẻ như là một nơi “nhàm chán” nhưng thực chất nó luôn vận động mỗi ngày và chứa đầy rương báu chờ ta khám phá. Tiểu thuyết gia là những người có năng khiếu khám phá và tinh chế những loại quặng thô đó. Và điều tuyệt vời hơn cả là: quá trình này gần như chẳng tốn kém gì. Với một đôi mắt sáng trong, bạn hoàn toàn đủ khả năng khai thác bất kỳ chất liệu nào mình yêu thích cho đến khi thỏa mãn trái tim mình!

Có đâu cách kiếm sống tuyệt vời như thế này chứ?”

Sự kết nối giữa hai nội dung này nằm ở chính thái độ của độc giả đại chúng: khi đã rũ bỏ mọi định kiến hàn lâm để đón nhận văn chương bằng bản năng tự do, họ sẽ thấy mình đứng trước một ngưỡng cửa hoàn toàn mới lạ. Tại phần The Russian Point of View (Góc nhìn văn học Nga) , Woolf đưa ta rời xa sự ngăn nắp, duy lý của truyền thống văn học Anh để đối diện với những “vòng xoáy” mãnh liệt trong thế giới văn chương của Dostoevsky hay Tolstoy. Việc tôn vinh độc giả đại chúng ở phần đầu chính là sự chuẩn bị tâm thế cần thiết; bởi chỉ khi đọc bằng một trái tim rộng mở và không phán xét, chúng ta mới có thể thấu cảm được cái điểm nhìn độc nhất của người Nga nơi tiếng gọi của “linh hồn” quan trọng hơn bất kỳ cấu trúc vật chất hay tầng lớp xã hội nào.

Vậy “linh hồn” được nói đến là gì? Vì sao quan trọng đến thế trong văn học Nga? Mến mời bạn đón đọc phần lược dịch ngay sau đây:

Trong cuốn “Cuộc đời của Gray (Life of Gray)” của Tiến sĩ Johnson, có một câu văn nên được treo trang trọng trong những căn phòng dù quá khiêm nhường để được gọi là thư viện, nhưng lại chứa đầy sách. Một căn phòng riêng mà độc giả đại chúng vẫn miệt mài theo đuổi sự đọc.

“... Lòng tôi hân hoan với nỗi vui đọc sách của độc giả đại chúng; bởi sau tất cả những tinh lọc của sự tinh vi và thói độc đoán của học thuật, cuối cùng mọi sự công nhận dành cho những danh dự thi chương đều phải được quyết định bởi lương tri của độc giả không bị băng hoại bởi định kiến văn chương.” Câu nói ấy khẳng định phẩm giá của bạn đọc, tôn vinh mục đích tìm đến văn chương của họ. Bởi niềm đam mê vốn ngốn rất nhiều thời gian nhưng lại chẳng để lại giá trị hữu hình lại nhận được sự trân trọng của một vĩ nhân.

Độc giả đại chúng, như Tiến sĩ Johnson ngụ ý, khác với những nhà phê bình hay các học giả. Anh ta không tiếp cận nhiều kiến thức hàn lâm và tự nhiên cũng không ban tặng cho anh ta quá nhiều thiên tư. Anh ta đọc vì niềm vui của chính mình thay vì để truyền bá kiến thức hay thay đổi quan điểm của người khác. Trên hết, anh ta được dẫn dắt bởi một bản năng muốn tự tạo ra cho mình một cái nhìn tổng thể từ bất kỳ mảnh vụn nào anh ta bắt gặp được. Đó có thể là chân dung của một người, nét chấm phá về một thời đại, hay một lý thuyết về nghệ thuật viết lách. Khi đọc, anh ta không ngừng dựng lên một cấu trúc mong manh và tạm bợ, thứ mang lại cho anh ta sự thỏa mãn nhất thời vì nó chân thật, hiện hữu đủ rõ ràng để anh ta có thể yêu thương, cười nhạo, hay tranh luận.

Hấp tấp, thiếu chính xác và hời hợt, khi thì vớ lấy bài thơ này, lúc lại nhặt nhạnh mảnh nội thất cũ kia mà chẳng thèm quan tâm mình tìm thấy nó ở đâu hay bản chất nó là gì, miễn là nó phục vụ được mục đích và làm lấp đầy nhu cầu cá nhân của anh ta; những khiếm khuyết của anh ta dưới tư cách một nhà phê bình là quá rõ ràng không cần bàn cãi. Nhưng nếu tiếng nói của anh ta thực sự có sức nặng trong việc định đoạt danh dự của thi chương như Tiến sĩ Johnson khẳng định, thì có lẽ, cũng đáng để ta ghi lại một vài ý tưởng và quan điểm thường nhật góp phần tạo nên một kết quả lớn lao đến thế.

Niềm hoài nghi thường trực về việc liệu người Pháp hay người Mỹ có thể hiểu được văn chương Anh hay hay người Anh dù nhiệt huyết đến đâu có thể hiểu được văn chương Nga hay không đến nay vẫn chưa có kết luận. Mọi cuộc tranh luận có thể kéo dài vô tận về việc thế nào là “hiểu”. Ta có thể kể ra những trường hợp, đặc biệt là các nhà văn Mỹ, những người đã viết về văn chương và con người Anh với sự phân định tinh tế nhất; những người đã sống cả đời giữa chúng ta, và cuối cùng thực hiện các thủ tục pháp lý để trở thành thần dân của Vua George. Nhưng sau tất cả, họ có thực sự hiểu không, hay vẫn chỉ là những người đọc ngoại quốc cho đến cuối đời?

Có ai tin được rằng những cuốn tiểu thuyết của Henry James được viết bởi một người lớn lên trong chính xã hội mà ông mô tả, hay những lời phê bình của ông về các nhà văn Anh được viết bởi một người đọc Shakespeare mà không có cảm giác về Đại Tây Dương và khoảng cách hai ba trăm năm tách biệt nền văn minh của ông với chúng ta? Sự sắc sảo, tính khách quan cùng một góc nhìn nhạy bén là tư chất mà độc giả ngoại quốc có được. Tuy vậy, lòng hảo cảm tự nhiên, tính trung dung giữa các giá trị lại là điều thiếu sót, đáng tiếc điều này lại chính là yếu tố cốt lõi tạo nên sự gắn bó mật thiết và lòng thấu hiểu tức thì với những gì một tác phẩm mong muốn truyền đạt tới độc giả.

Chúng ta không chỉ bị ngăn cách với văn chương Nga bởi tất cả những điều kể trên mà còn bởi một rào cản nghiêm trọng hơn: sự khác biệt ngôn ngữ. Trong số tất cả những người đã say mê Tolstoy, Dostoevsky và Chekhov trong suốt hai mươi năm qua, hiếm hoi có người đọc các tác phẩm bằng ngôn ngữ gốc. Những đánh giá của chúng ta về phẩm chất của họ được hình thành bởi những nhà phê bình chưa từng đọc một chữ tiếng Nga, chưa từng thấy nước Nga, hay thậm chí chưa từng nghe người bản xứ nói tiếng Nga; người đọc phải phụ thuộc một cách tuyệt nhiên và tuyệt đối vào công việc chuyển ngữ của những dịch giả.

Suy cho cùng, điều chúng ta đang nói tới chính là việc ta đã đánh giá cả một nền văn chương bị tước bỏ đi bản sắc. Khi bạn thay đổi dù chỉ một từ hay câu từ tiếng Nga sang tiếng Anh, bạn đã làm thay đổi phần nào lớp nghĩa, những thanh âm ngữ điệu và sự nhấn nhá của các từ trong mối tương quan với nhau thì bị biến đổi hoàn toàn; chẳng còn lại gì ngoại trừ một phiên bản thô lậu và kém tinh tế của ý nghĩa ban đầu. Không chỉ là lớp quần lớp áo, những nhà văn Nga vĩ đại giống như những người bị tước đoạt tính mạng trong một trận động đất hay một tai nạn đường sắt, không còn nét bản sắc riêng biệt hay cung cách ứng xử cá biệt nữa. Như người Anh đã chứng minh bằng sự ngưỡng mộ cuồng nhiệt của mình, những gì còn lại chỉ mang hình hài một thứ gì đó nom có vẻ rất quyền năng và ấn tượng, nhưng thật khó để chắc chắn bản chất chúng còn nguyên vẹn. Trước những điều này, chúng ta có thể tin tưởng bản thân mình đến đâu để không bị dẫn dắt, gán ghép, bóp méo, hay đọc vào trong trí óc thông tin sai sự thật.

Chúng ta so sánh các nhà văn với người đã mất đi quần áo trong một thảm họa khủng khiếp bởi hình ảnh đó mô tả sự giản đơn, tính nhân văn bị giật lẫy khỏi mọi nỗ lực che giấu và ngụy trang bản năng. Đó chính là ấn tượng mà văn chương Nga tạo ra dù đó là do bản dịch hay vì một nguyên nhân sâu xa nào khác. Chúng ta thấy những điều này thấm đẫm trong văn học, hiển hiện ở những nhà văn chưa thành danh và cả những bậc vĩ nhân. “Hãy học cách làm cho mình trở nên gần gũi với mọi người. Thậm chí bạn hãy làm cho mình trở nên không thể thiếu đối với họ. Nhưng sự đồng cảm đừng bắt đầu bằng trí óc bởi những gì thuộc về lý trí thì dễ lắm, hãy dùng trái tim mình mà yêu thương và đồng cảm với mọi người”. Ta nghĩ giản đơn rằng trong một thế giới đầy rẫy khổ đau, nhiệm vụ chính yếu của chúng ta là thấu hiểu những người đồng cảnh ngộ, đó chính là tư tưởng bao trùm toàn bộ nền văn học Nga, như ánh sáng mở đường thoát khỏi sự khô cằn trên con đường cháy bỏng để mở rộng tầm nhìn trong bóng râm. Và tất nhiên, với sự giả định ấy đồng thời mang kết quả tai hại về cách suy nghĩ, cách ta cảm nhận hai chữ “thấu hiểu”. Chúng ta trở nên vụng về và tự ti; phủ nhận tư chất của chính mình, ta viết về sự tốt bụng và giản dị giả tạo mức cực độ. Chúng ta không thể cất tiếng gọi hai từ “Anh Em” chân thành, trong sáng như nó vốn là. Trong một truyện ngắn của nhà văn Galsworthy, một nhân vật này gọi nhân vật khác là “Người Anh Em” trong bối cảnh khi cả hai đều đang bất hạnh cùng cực. Từ tương đương trong tiếng Anh là “Mate” (bạn đồng hành), tuy vậy từ này mang sắc thái rất khác, có chút gì đó mỉa mai và khó định nghĩa về tính hài hước xen lẫn thân mật mà từ “Người Anh Em” mang lại. Quay lại với câu chuyện của Galsworthy, dù gặp nhau trong tận cùng bất hạnh, nhưng bởi cách họ chào nhau như vậy đã khiến chúng ta tin chắc rằng cả hai sẽ tìm được việc làm, trở nên giàu có, sống những năm cuối đời trong xa hoa, và để lại một khoản tiền giúp ngăn chặn chuỗi đau khổ từ những kẻ khốn đốn khác tiếp tục cất tiếng gọi nhau là “Anh Em” trên bờ kè Embankment. Nhưng niềm đau khổ thì sao? Chính sự đớn đau đó chứ không phải hạnh phúc mới tạo ra một quan hệ anh em chí cốt đồng cam cộng khổ. Chính nỗi buồn sâu sắc mà Tiến sĩ Hagberg Wright tìm thấy điển hình ở người Nga đã tạo nên văn chương của họ.

Khi đọc Chekhov, chúng ta thấy lặp đi lặp lại từ “linh hồn” (soul), reo rắc khắp các mặt trang viết của ông. Những kẻ say rượu già nua sử dụng nó một cách thoải mái; “... con giữ chức vụ cao, vượt xa mọi tầm với, nhưng con không có linh hồn thực sự, chàng trai thân mến ạ... không có sức mạnh trong đó.” Thật vậy, trong văn chương Nga, “linh hồn” chính là trung tâm. Nếu ở Chekhov, linh hồn hiện lên đầy tinh tế và nhạy cảm, dễ sa vào những nỗi buồn vẩn vơ hay những cơn suy nhược tinh thần; thì ở Dostoevsky, nó lại mang tầm vóc đồ sộ và sâu thẳm, thường xuyên bị giày vò bởi những căn bệnh hiểm nghèo và những cơn sốt dữ dội. Nhưng dù thế nào đi nữa, linh hồn vẫn luôn là mối bận tâm xuyên suốt trong các tác phẩm. Có lẽ đó là lý do tại sao một độc giả người Anh phải nỗ lực rất lớn mới có thể đọc lại lần thứ hai những tác phẩm như “Anh em nhà Karamazov” (The Karamazov Brothers) hay “Lũ người quỷ ám” (Demons) . Khái niệm “linh hồn” đối với người Anh là một thứ gì đó xa lạ, thậm chí là gây khó chịu. Linh hồn làm gì có khiếu hài hước và tính hài kịch. Nó vô hình vạn trạng. Nó chẳng mấy liên quan đến trí năng. Nó hỗn loạn, lan tỏa, xáo động, và dường như không thể chịu khuất phục trước sự kiểm soát của logic hay kỷ luật của thi ca.

Tiểu thuyết của Dostoevsky giống như những vòng xoáy sục sôi, những cơn bão cát quay cuồng, những vòi rồng rít lên và cuốn phăng ta vào trong tâm bão. Chúng được tạo nên hoàn toàn và thuần túy từ “chất liệu linh hồn”. Chẳng thể cưỡng lại, ta bị kéo vào, bị quay mòng mòng, bị làm cho quáng, nghẹt thở, nhưng đồng thời cũng tràn ngập một phấn khích choáng váng. Ngoài Shakespeare ra, chẳng còn câu chuyện nào gây kích thích hơn thế.

Ta mở cửa và thấy mình trong một căn phòng đầy những vị tướng lẫy lừng, vị gia sư, con riêng, họ hàng và vô số người tạp nham đang nói oang oang về những chuyện riêng tư thầm kín nhất. Nhưng chính xác thì chúng ta đang ở đâu, nơi nào có những con người như thế cùng hiện hữu? Thông thường, nhiệm vụ của một nhà văn sẽ mô tả đích xác về bối cảnh của tác phẩm diễn ra trong khách sạn, căn hộ hay nhà trọ. Nhưng ở đây chẳng ai thèm giải thích. Chúng là những linh hồn – những linh hồn đau khổ và bất hạnh, với công việc duy nhất là trò chuyện, bộc lộ, thú nhận, và lôi ra khỏi xác thịt và thần kinh những tội lỗi nhơ nhuốc đang bò lổm ngổm dưới đáy sâu tâm khảm. Nhưng khi lắng nghe, sự hỗn loạn trong ta dần lắng xuống. Một sợi dây thừng được quăng tới; ta bám lấy một đoạn độc thoại; ta nghiến răng chịu đựng để được kéo đi trên mặt nước; ta lao đi điên cuồng, lúc thì bị nhấn chìm, lúc lại bừng sáng với những hiểu biết chưa từng có, nhận được những xác tín mà ta chỉ thường thấy khi cuộc đời ở độ rực rỡ nhất. Trong lúc “bay” như thế, ta nhặt nhạnh được mọi thứ: tên nhân vật, các mối quan hệ, biết rằng họ đang ở khách sạn tại Roulette Burg, rằng Polina đang ngoại tình với Hầu tước de Grieux, nhưng những chuyện đó mới tầm thường làm sao khi so với linh hồn!

Linh hồn mới là quan trọng, với những đam mê, sự náo động, và sự pha trộn kinh ngạc giữa cái đẹp và cái đê tiện. Và nếu giọng chúng ta đột nhiên vút lên thành tiếng cười sằng sặc, hay nếu ta run rẩy vì những tiếng nức nở đau đớn nhất, liệu có điều gì tự nhiên hơn thứ âm thanh này nữa không? Nhịp sống quá dữ dội đến mức những bánh xe phải phát ra tia lửa khi chúng lao đi. Hơn nữa, khi tốc độ tăng lên và các yếu tố chạm tới “ linh hồn” không còn bị chia tách riêng rẽ thành cảnh hài hước hay cảnh đam mê (như tư duy chậm rãi của người Anh vẫn hình dung) mà lại đan xen, xoắn xuýt, hỗn loạn không thể tách rời, thì một toàn cảnh mới về tâm trí con người được hé lộ. Những ranh giới cũ tan biến. Con người vừa là kẻ ác vừa là thánh nhân; hành động của họ vừa cao đẹp vừa đáng khinh miệt. Ta yêu và ghét cùng một lúc. Không còn sự phân định rạch ròi giữa tốt và xấu nữa. Những kẻ ta yêu mến nhất lại là những tội đồ lớn nhất, và những kẻ lầm lạc nhất lại khiến ta vừa ngưỡng mộ vừa thương yêu sâu sắc.

Bị quăng quật trên đỉnh sóng rồi lại bị đập nát dưới đá ngầm, thật khó để một độc giả Anh cảm thấy dễ chịu. Tiến trình mà họ vẫn quen thuộc trong văn học nước nhà đã bị đảo ngược. Nếu chúng ta muốn kể chuyện tình của một vị Tướng mà ngay từ đầu ta đã mang sẵn định kiến về anh ta, câu chuyện sẽ bắt đầu từ ngôi nhà và mô tả sắc nét nhất môi trường xung quanh. Chỉ khi mọi thứ đã sẵn sàng, ta mới bắt đầu đến đoạn miêu tả cùng sự định danh vị Tướng đó. Hơn nữa, ở Anh, không phải ấm trà Samovar mà là bình trà kiểu Anh mới là thứ ngự trị; thời gian có hạn, không gian chật chội; ảnh hưởng của những quan điểm khác, sách vở khác, thậm chí là thời đại khác luôn hiện hữu. Xã hội được phân chia thành tầng lớp lao động, trung và thượng lưu, mỗi tầng lớp có truyền thống, phong thái và ngôn ngữ riêng. Dù muốn hay không, nhà văn Anh luôn chịu áp lực phải công nhận những rào cản này; do đó, trật tự và hình thức được áp đặt lên họ; họ có xu hướng châm biếm hơn là lòng trắc ẩn, soi xét xã hội hơn là thấu hiểu cá nhân.

Dostoevsky không cam chịu những ràng buộc đó. Đối với ông, bạn là quý tộc hay dân thường, là kẻ lang thang hay quý bà đài các thì đều như nhau. Dù bạn là ai, bạn cũng là chiếc bình chứa đựng cái chất lỏng rối rắm, mờ đục, sục sôi và quý giá chính là linh hồn. Linh hồn không bị ngăn cách bởi rào cản. Nó tràn bờ đê, dâng lên sóng lũ, nó hòa trộn linh hồn ta với linh hồn của những người khác. Câu chuyện đơn giản về một anh nhân viên ngân hàng không đủ tiền trả chai rượu, trước khi ta kịp nhận ra đã lan sang cuộc đời của cha vợ anh ta, năm người tình bị người cha vợ đối xử tệ bạc, cuộc đời anh đưa thư, người dọn dẹp, và cả các nàng Công chúa ở cùng khu căn hộ; bởi không có gì nằm ngoài lãnh địa của Dostoevsky; và khi mệt mỏi, ông không dừng lại, ông cứ tiếp tục viết. Ông không thể kiềm chế bản thân. Nó cứ thế đổ ập xuống đầu nóng hổi, bỏng rát, hỗn độn, kỳ diệu, khủng khiếp, áp bức. Đó là linh hồn con người.

Cuộc đời thống trị Tolstoy cũng như linh hồn thống trị Dostoevsky. Luôn có một con bọ cạp nằm giữa những cánh hoa rực rỡ và lấp lánh với câu hỏi: “Sống để làm gì?”. Luôn có một Olenin, Pierre, hay Levin ở trung tâm cuốn sách, người thu thập mọi trải nghiệm, xoay chuyển thế giới giữa các ngón tay, và không ngừng tự hỏi ngay cả khi đang tận hưởng nó: ý nghĩa của cuộc đời là gì, và mục tiêu của chúng ta nên là gì. Không phải vị linh mục là người dập tắt những ham muốn của ta hiệu quả nhất; mà chính là người đàn ông đã từng nếm trải và yêu quý chúng. Khi ông nhạo báng chúng, thế giới thực sự biến thành cát bụi dưới chân ta.

Nhưng tâm trí vốn dĩ chịu định kiến từ nơi nó sinh ra, và chắc chắn, khi nó va chạm với một nền văn học quá đỗi khác biệt như văn học Nga, nó sẽ bay chệch đi theo một đường tiếp tuyến rất xa so với sự thật.

Đây là cuốn tiểu thuyết thriller rất ăn khách của David Grann - dựa trên sự kiện lịch sử có thật.

Lời tựa

Chứng nhân duy nhất và hờ hững nhất thảy, ấy là mặt trời. Đã bao ngày qua, nó lặng lẽ nhìn ngắm một vật thể kỳ dị cứ trồi sụt trên mặt đại dương bao la, bị gió và sóng quăng quật không thương tiếc. Một đôi lần, con thuyền ấy suýt nữa đã tan xác trên những rặng đá ngầm, cái kết cục có thể đã chấm dứt câu chuyện của chúng ta ngay từ thuở sơ khai. Thế nhưng, chẳng rõ do định mệnh an bài như cách người ta vẫn thường tụng ca sau này, hay chỉ đơn thuần là một sự may rủi ngẫu nhiên của tạo hóa, con thuyền đã dạt được vào một vịnh nhỏ thuộc bờ biển Đông Nam Brazil, nơi nó lọt vào tầm mắt của vài cư dân bản địa.

Dài hơn năm mươi bộ và rộng chừng mười bộ, đó là một loại thuyền gì đó, dù trông nó chẳng khác nào một đống giẻ vụn và gỗ nát được chắp vá lại rồi bị đánh cho đến mức chẳng còn ra hình thù gì. Những cánh buồm rách tươm, xà buồm gãy nát. Nước biển rỉ qua thân tàu, bên trong bốc lên một mùi xú uế nồng. Những kẻ bộ hành khi tiến lại gần đã nghe thấy những âm thanh đầy kinh hãi: trên boàn tàu có chừng ba mươi con người, thân xác họ tiều tụy đến mức chỉ còn da bọc xương. Quần áo trên người hầu như đã mủn ra từng mảng. Gương mặt họ vùi trong những lọn râu tóc bết bát, cáu bẩn như đám rong biển thối.

Có kẻ yếu đến mức chẳng thể đứng vững. Một người trong số đó vừa kịp trút hơi thở cuối cùng rồi lìa đời. Thế nhưng, bằng một nỗ lực phi thường của ý chí, một hình hài trông có vẻ là kẻ cầm đầu đã gượng dậy và dõng dạc tuyên bố rằng họ là những kẻ sống sót sau vụ đắm tàu từ chiến hạm của Hoàng gia Anh có tên gọi “Wager”.

Khi tin tức này bay về đến nước Anh, nó được đón nhận bằng một hoài nghi tột độ. Vào tháng Chín năm 1740, trong binh lửa của cuộc xung đột đế chế với Tây Ban Nha, con tàu Wager cùng 250 sĩ quan và thủy thủ đã rời Portsmouth trong đội hình một hải đoàn thực hiện sứ mệnh bí mật: đánh chiếm chiếc thuyền buồm Tây Ban Nha đầy ắp báu vật, thứ vẫn được mệnh danh là “phần thưởng của mọi đại dương”. Gần mũi Horn, nơi tận cùng của Nam Mỹ, một cơn cuồng phong đã vùi dập hải đoàn, và người ta tin rằng “Wager” đã chìm nghỉm cùng toàn bộ quân số. Thế nhưng, 283 ngày sau báo cáo cuối cùng về việc nhìn thấy con tàu, những con người này đã xuất hiện một cách thần kỳ tại Brazil.

Họ đã nếm trải cảnh đắm tàu trên một hòn đảo hoang vắng ngoài khơi Patagonia. Phần lớn sĩ quan và thủy thủ đoàn đã vùi xác biển sâu, nhưng tám mươi mốt người sống sót đã dấn thân vào hành trình trên một chiếc thuyền tự chế, được lắp ghép một phần từ những mảnh vụn của chính con tàu Wager. Bị nhồi nhét trong thuyền chật đến mức khó nhúc nhích, họ đã can trường vượt qua những bão tố, những sóng thần, những trận cuồng phong băng giá và cả địa chấn. Hơn năm mươi mạng người đã nằm lại trong chuyến viễn chinh khổ ải ấy, và cho đến lúc những mảnh vụn ít ỏi của con tàu cập bến Brazil sau ba tháng rưỡi, họ đã vượt qua quãng đường gần ba nghìn dặm – một trong những hành trình dài nhất của những kẻ đắm tàu từng được ghi lại trong sử sách. Sự tháo vát và lòng dũng cảm của họ đã khơi lên niềm ngưỡng mộ khôn cùng. Như vị thủ lĩnh nhóm đã ghi lại, thật khó tin rằng “bản chất con người có thể chịu đựng được những nỗi thống khổ mà chúng tôi đã trải qua”.

Sáu tháng sau, một chiếc thuyền khác lại bị đánh dạt vào bờ, lần này là giữa một trận bão tuyết ở bờ biển Tây Nam Chile. Nó còn nhỏ bé hơn – một chiếc thuyền độc mộc bằng gỗ, được vận hành bởi một cánh buồm khâu từ những mảnh chăn vụn. Trên tàu có thêm ba người sống sót, và tình trạng của họ còn kinh khiếp hơn bội phần. Họ gần như trần truồng và kiệt quệ, trên thân thể sâu bọ bò lổm ngổm, rỉ rả gặm nhấm những gì còn sót lại của da thịt. Một kẻ trong số đó mê sảng đến mức, theo lời bạn đồng hành, “chẳng còn nhớ nổi tên chúng tôi... hay thậm chí là tên của chính gã”.

Sau khi những người này hồi phục và trở về Anh, họ đã đưa ra một lời cáo buộc gây rúng động chống lại những đồng đội đã nổi lên ở Brazil. Những kẻ kia không phải anh hùng – họ là những kẻ phản loạn. Trong cuộc tranh luận nảy lửa với những lời buộc tội và phản bác từ cả hai phía, người ta mới vỡ lở ra rằng, khi kẹt trên hòn đảo nọ, các sĩ quan và thủy thủ của tàu Wager đã phải chiến đấu để sinh tồn trong những điều kiện khắc nghiệt nhất. Đối mặt với cái đói và cái lạnh cắt da cắt thịt, họ đã cố dựng lên một tiền đồn và nỗ lực tái thiết trật tự hàng hải. Thế nhưng khi tình hình tồi tệ hơn, những sĩ quan và thủy thủ của “Wager” – vốn được coi là những tông đồ của thời đại Ánh sáng – đã sa chân vào trạng thái đồi bại kiểu Hobbes. Trên tàu xuất hiện những phe phái thù địch, những kẻ cướp bóc, những kẻ bị bỏ mặc cho đến chết, và cả những vụ giết chóc. Thậm chí, vài người đã trở thành nạn nhân của tục ăn thịt người.

Khi trở về Anh, những nhân vật chủ chốt từ mỗi nhóm cùng các đồng minh của họ đã bị triệu tập đến Bộ Hải quân để tham gia tòa án binh. Phiên tòa đe dọa sẽ phơi bày bản chất thầm kín không chỉ của các bị cáo, mà còn của cả một đế chế vốn tự xưng sứ mệnh là gieo rắc văn minh.

Nhiều bị cáo đã cho xuất bản những lời tự thuật đầy cảm tính và mâu thuẫn dữ dội về thứ mà một người trong số họ gọi là một vụ việc “tăm tối và rối rắm”. Những tường trình về chuyến thám hiểm đã gây ảnh hưởng đến các triết gia như Rousseau, Voltaire và Montesquieu, và sau này là Charles Darwin cùng hai đại văn hào biển cả Herman Melville và Patrick O’Brian. Mục tiêu chính của các nghi phạm là tranh thủ sự ủng hộ của Bộ Hải quân và công chúng. Một kẻ sống sót đại diện cho một phe đã soạn thảo cái mà gã gọi là “một lời tự thuật chân xác”, cam đoan rằng: “Tôi đã rất cẩn trọng để không thêm thắt một chữ sai sự thật nào, bởi lẽ sự dối trá dưới bất kỳ hình thức nào cũng đều là nực cười trong một tác phẩm nhằm cứu vãn danh dự của tác giả”. Thủ lĩnh của phe đối lập lại khẳng định trong nhật ký của mình rằng đối thủ đã đưa ra “một bản trình bày khiếm khuyết” và bôi nhọ “chúng tôi bằng những lời vu khống tồi tệ nhất”. Gã thề rằng: “Chúng tôi đứng vững hay gục ngã là nhờ vào sự thật; nếu sự thật không chống đỡ cho chúng tôi, thì chẳng gì có thể”.

Tất cả chúng ta đều có xu hướng gán cho những sự kiện hỗn loạn trong cuộc đời mình một trình tự nào đó, một ý nghĩa nào đó. Chúng ta đào bới trong những hình ảnh thô tháp của ký ức, gạn lọc, thiêu đốt, và tẩy xóa. Chúng ta trở thành những người hùng trong câu chuyện của chính mình, điều đó cho phép chúng ta sống chung với những gì mình đã làm hoặc chưa kịp làm.

Thế nhưng những con người này tin rằng, mạng sống của họ phụ thuộc vào chính những câu chuyện mà họ kể ra. Nếu họ không thể thêu dệt nên một câu chuyện thuyết phục, họ có thể bị trói vào xà tàu và treo cổ.

(Nguyễn Thị Minh dịch - tham khảo bản tiếng Nga)

Truyện về hai chị em gái da màu trên đất Mỹ. Nettie dấn thân làm giáo sĩ tận chốn Phi châu xa xôi, còn Celie thì vướng thân ở Nam nước Mỹ. Nàng cưới một kẻ mà lòng nàng đầy rẫy sự căm ghét, lại thêm nỗi hổ thẹn đeo đẳng khi bị kẻ nàng hằng tin là cha đẻ chà đạp lên phẩm giá. Suốt ba mươi năm ròng rã, đôi trẻ ấy vẫn nâng niu ký ức và nhen nhóm hy vọng về một ngày tái ngộ, trút hết nỗi lòng vào những cánh thư đầy lay động. Nhưng cái kiếp sống sầu thảm của Celie chỉ thực sự chuyển mình khi Shug Avery - người tình của chồng nàng, một đóa hoa phong trần và phi thường - bước chân vào cuộc đời nàng.

Tác phẩm đã vinh dự nhận giải Pulitzer và được đạo diễn Steven Spielberg chuyển thể thành điện ảnh.

Đặt sách

Tím (trích phần đầu)

Thưa Thượng đế trên cao:

Con nay mười bốn tuổi. Con vẫn luôn là một đứa trẻ nhu mì, ngoan ngoãn. Con chợt nghĩ, hay là Người hãy ban cho con một dấu chỉ nào đó, để phân định rõ cái gì đang thực sự xảy đến với cuộc đời con.

Xuân nọ, chẳng bao lâu sau khi Lucious chào đời, con nghe thấy tiếng họ quần quật bên tai. Lão lôi kéo cánh tay mẹ, còn mẹ thì thào: “Vẫn còn sớm quá, Fonso ạ. Em vẫn chưa thực sự khỏe.” Lão tạm để mẹ yên, nhưng chỉ tuần sau, lại thấy lão lôi kéo cánh tay người. Mẹ bảo: “Em không thể. Chẳng lẽ ông không thấy em đương như kẻ sắp chết hay sao? Còn bao nhiêu là lũ trẻ nheo nhóc này nữa.”

Mẹ lặn lội tới Macon để tìm gặp nữ y sĩ, để con ở lại trông nom lũ nhỏ. Lão chẳng ban cho con lấy một lời tử tế. Lão chỉ buông một câu: “Cái việc mà mẹ mày không muốn làm, thì mày phải làm thay.” Rồi lão đè cái vật ấy lên hông con, bắt đầu nhún nhảy, tay thì bóp nghẹt lấy bầu vú và thọc cái vật kia vào sâu bên dưới. Khi con cất tiếng thét, lão bóp nghẹt cổ con mà gằn: “Câm họng và liệu mà quen đi!.”

Nhưng con chẳng thể nào quen nổi. Và giờ đây, cứ mỗi bận đứng bếp, con lại thấy người ngợm nôn nao, khó ở. Mẹ nhìn con đầy lo âu, mắt không rời, nhưng người cũng có phần nhẹ nhõm vì lão đã buông tha cho người. Có điều, mẹ yếu quá rồi, con e rằng người chẳng trụ lại được bao lâu nữa.

Thượng đế kính mến:

Mẹ con đã lìa đời. Người ra đi trong những tiếng thét và nguyền rủa. Mẹ thét vào mặt con. Mẹ rủa sả chính con đây. Con đang mang trong mình một sinh linh. Thân hình con trở nên chậm chạp vô cùng. Nước giếng gánh về chưa kịp dùng đã nóng, khay cơm dọn ra chưa kịp ăn đã nguội. Con chưa kịp sửa soạn cho lũ trẻ đến trường thì đã tới giờ ăn trưa. Lão chẳng nói chẳng rằng. Lão chỉ ngồi lặng bên mép giường, nắm lấy tay mẹ mà than khóc: “Đừng bỏ tôi, đừng ra đi như vậy.”

Khi đứa đầu lòng chào đời, mẹ hỏi: “Của ai?”. Con thưa là “Của Thượng đế”. Con chẳng biết người đàn ông nào khác và cũng chẳng biết phải nói năng sao cho phải. Khi bụng con bắt đầu đau thắt, cái sinh linh ấy chuyển động rồi chui ra khỏi cơ thể con, miệng thì mút chặt nắm tay, con đã sững sờ đến tột độ.

Chẳng một ai đến thăm nom chúng con.

Mẹ cứ thế héo mòn đi từng ngày.

Một ngày nọ, mẹ hỏi: “Nó đâu rồi?”

Con thưa: “Thượng đế đã mang nó đi rồi.”

Nhưng thực ra chính lão đã mang nó đi. Lão lén mang nó đi trong lúc con đang chìm trong giấc ngủ. Lão đã xuống tay với nó giữa rừng sâu. Và lão cũng sẽ hạ sát sinh linh này nữa, nếu lão có thể.

Thượng đế kính mến:

Lão bảo lão đã chán con lắm rồi. Lão bảo con là đứa xấu xa, chỉ tổ làm lão bận mắt. Đứa trẻ thứ hai lão cũng mang đi mất. Đó là một đứa con trai. Nhưng con đồ rằng lão không giết nó. Con nghĩ lão đã bán nó cho một cặp vợ chồng nào đó ở Monticello. Bầu sữa con căng đầy, cứ thế tuôn ra làm áo quần lúc nào cũng ẩm ướt. Lão gắt: “Sao mày không ăn mặc cho tử tế vào? Khoác cái gì lên người đi.” Lão muốn con khoác cái gì bây giờ? Con đâu có gì trong tay.

Giá mà lão tìm được ai đó rồi kết hôn cho rảnh. Lão cứ hau háu nhìn con em gái nhỏ của con, khiến nó sợ đến run rẩy. Nhưng con bảo nó: “Chị sẽ bảo vệ em. Nếu Thượng đế phù hộ cho chúng ta.”

Thượng đế kính mến:

Lão đã rước về nhà một ả từ phía Gray. Ả cũng sàn sàn tuổi con thôi, vậy mà lão đã cưới ả làm vợ. Lão cứ quấn lấy ả suốt ngày, còn cái thân hình tội nghiệp kia thì cứ lờ đờ đi tới đi lui, cơ hồ chẳng biết chuyện gì đang xảy đến với mình. Có lẽ ả đã từng nghĩ mình yêu lão. Nhưng ở cái chốn này, chúng con đông đúc quá. Và ai nấy đều thiếu thốn đủ đường.

Nettie, con em gái nhỏ của con, đã lọt vào mắt xanh của một kẻ cầu thân, trông gã cũng chẳng khác gì cha chúng con là mấy. Gã cũng cảnh góa vợ. Vợ gã bị một gã bạn sát hại ngay trên đường đi lễ nhà thờ về. Gã chỉ có ba đứa con thôi. Gã nhác thấy Nettie khi tan lễ, và thế là tối Chủ nhật nào gã cũng chình ình ở nhà chúng con, gã Mr.____ ấy. Con bảo Nettie hãy cứ vùi đầu vào sách vở. Bởi lẽ nó đâu biết cái cảnh phải chăm bẵm những đứa trẻ chẳng phải cốt nhục của mình là như thế nào. Và hãy cứ nhìn gương mẹ mà xem.

Thượng đế kính mến:

Hôm nay lão xuống tay đánh con vì lão bảo ở nhà thờ con đã liếc mắt đưa tình với một gã trai nào đó. Chắc là cái gì bay vào mắt con thôi, chứ liếc với chả mắt, thật chẳng có chuyện đó đâu. Thú thực là con chẳng bao giờ thèm ngó ngàng tới đàn ông. Đàn bà thì con có ngó, vì con chẳng thấy sợ họ. Người chắc hẳn sẽ nghĩ vì mẹ đã nguyền rủa con nên con ôm lòng oán hận mẹ. Không phải vậy đâu. Con thương mẹ vô cùng. Chính cái khao khát muốn tin vào những lời lão thêu dệt đã giết chết mẹ.

Lắm lúc lão vẫn còn thèm thuồng nhìn Nettie, nhưng con luôn kịp thời chắn phía trước. Giờ con lại khuyên em nên lấy gã Mr.____ đi. Nhưng con chẳng nói cho em biết lý do tại sao.

Con bảo: “Lấy chồng đi Nettie, và hãy tận hưởng cuộc đời lấy ít nhất một năm. Sau đó, chắc chắn em sẽ mang bầu thôi. Còn chị, chẳng bao giờ nữa. Một người chị em ở nhà thờ bảo con rằng muốn mang thai thì phải có tháng. Mà con thì, cái tháng ấy đã dứt từ lâu rồi.”

Thượng đế kính mến:

Cuối cùng thì Mr.____ cũng đến dạm ngỏ Nettie. Nhưng lão không đời nào cho em đi. Lão bảo em còn quá trẻ người non dạ, chẳng có chút kinh nghiệm gì. Rằng Mr.____ kia thì quá đông con cái. Lại còn cái vụ tai tiếng từ cái chết của vợ gã nữa chứ. Thế còn lời ra tiếng vào về gã và Shug Avery thì sao? Điều đó tính thế nào?

Con có hỏi mẹ mới về Shug Avery. Cô ta là ai? Mẹ bảo mẹ cũng chẳng tường, nhưng mẹ sẽ tìm hiểu.

Mẹ làm được nhiều hơn thế. Mẹ đã kiếm được một tấm ảnh. Đó là tấm ảnh chân dung đầu tiên về một con người bằng xương bằng thịt mà con được thấy. Mẹ bảo Mr.____ đã rút cái gì đó từ ví ra để khoe với cha con, rồi tấm ảnh rơi xuống gầm bàn. Shug Avery là người đàn bà lộng lẫy nhất con từng thấy trong đời. Còn đẹp hơn cả mẹ con nữa. Và đẹp gấp vạn lần cái thân hình này của con. Cô ấy khoác trên mình lớp áo lông thú, mặt tô điểm phấn son, mái tóc rạng ngời. Cô ấy cười rạng rỡ, khoe hàm răng trắng đều và đương bước lên một chiếc xe hơi. Nhưng ánh mắt cô ấy thì thật nghiêm nghị. Và có chút gì đó u uẩn.

Con xin mẹ giữ lại tấm ảnh đó, và con đã dành cả đêm để chiêm ngưỡng. Con mơ thấy Shug Avery, khoác lên mình những bộ cánh khiến người ta phải choáng ngợp, cô ấy nhảy múa, cô ấy cười vang.

Thượng đế kính mến:

Con bảo lão hãy lấy con thay vì Nettie khi người mẹ mới đổ bệnh. Lão hỏi con đương nói cái quái gì vậy. Con bảo con có thể thu xếp được, rồi con về phòng, diện lên mình mấy món lông vũ và đôi giày cao gót của mẹ mới. Lão đánh con một trận vì cái tội ăn mặc lăng loàn, nhưng lão vẫn lại làm chuyện đó với con.

Mr.____ đến nhà vào buổi tối. Con nằm trên giường mà nước mắt lưng tròng. Cuối cùng thì Nettie cũng đã hiểu ra, và mẹ mới cũng vậy. Mẹ cũng khóc rấm rứt trong phòng mình. Nettie cứ chạy đi chạy lại giữa hai phòng. Nó sợ hãi đến mức phải chạy ra ngoài nôn mửa. Nhưng nó không ra ngoài hiên. Họ đương ở đó.

Mr.____ nói: “Chà, tôi đồ rằng cô ấy đã suy nghĩ kỹ hơn rồi chứ.”

Lão đáp: “Không. Chẳng có suy nghĩ kỹ hơn gì ở đây cả.”

Mr.____ bảo: “Lũ nhỏ nhà tôi thực sự cần một bàn tay người mẹ.”

“Tôi không định gả Nettie đâu,” lão thong thả buông lời. “Nó còn trẻ quá, chưa biết gì về sự đời. Hơn nữa, tôi muốn nó học hành. Nó phải làm cô giáo. Nhưng ông có thể rước con Celie đi. Dẫu sao nó cũng là chị cả. Nó phải xuất giá trước. Nó không còn ‘tươi’ nữa đâu, chắc ông cũng thừa biết. Nó đã bị vấy bẩn rồi. Hai lần. Nhưng chuyện đàn bà còn tươi hay không cũng chẳng quan trọng lắm đâu. Tôi từng rước một đứa còn tươi về, rồi giờ lúc nào nó cũng ốm o gầy mòn. Lũ trẻ làm nó bực mình, nấu nướng thì chẳng ra làm sao, mà giờ lại đang mang bầu tiếp rồi.”

Mr.____ chẳng nói chẳng rằng. Con, vì quá đỗi sững sờ, đã dứt hẳn tiếng khóc.

“Nó xấu xí,” lão tiếp lời, “nhưng biết làm việc. Lại sạch sẽ nữa. Vả lại, Thượng đế đã ‘sửa sang’ lại cho nó rồi. Giờ ông có làm gì nó đi chăng nữa, cũng chẳng phải lo chuyện sắm sửa quần áo hay nuôi nấng thêm đứa trẻ nào đâu.”

Mr.____ vẫn im lặng như tờ. Con lấy tấm ảnh của Shug Avery ra và nhìn sâu vào mắt cô ấy. “Phải rồi,” đôi mắt cô ấy như thầm bảo con, “đôi khi những chuyện như thế vẫn thường xảy đến.”

“Thực lòng mà nói, tôi phải tống nó ra khỏi nhà thôi,” lão bảo. “Nó cũng đã lớn tuổi để cứ ở lì đây rồi. Nó lại còn làm hư lũ con gái khác nữa. Nó sẽ mang theo của hồi môn. Và cả con bò mà nó nuôi trong chuồng nữa. Nhưng tôi sẽ không bao giờ gả Nettie cho ông đâu. Chẳng bao giờ.”

Cuối cùng Mr.____ cũng lên tiếng. Gã hắng giọng. “Thực tình tôi chưa bao giờ để mắt tới đứa con gái đó cả,” gã bày tỏ.

“Vậy thì bận sau ông tới, hãy thử nghía qua nó xem. Nó xấu. Trông nó chẳng có chút họ hàng xa gì với Nettie cả. Nhưng nó sẽ là một người vợ hiền. Nó cũng chẳng thông tuệ gì cho cam, tôi báo trước cho ông biết, ông phải trông chừng nó, nếu không nó sẽ đem cho sạch bách mọi thứ trong nhà. Nhưng nó có thể làm việc như một gã đàn ông.”

Mr.____ hỏi: “Cô ấy bao nhiêu tuổi rồi?”

“Gần hai mươi,” lão đáp. “Còn một chuyện nữa: nó hay nói dối.”

Thượng đế kính mến:

Lão đã mất cả mùa xuân để quyết định, từ tháng Ba cho tới tận tháng Sáu. Con chỉ còn biết nghĩ về Nettie. Nếu con xuất giá, em có thể đến ở cùng chúng con, và nếu lão vẫn còn nặng lòng với em như thế, biết đâu chúng con có thể cùng nhau tẩu thoát. Cả hai chúng con đều vùi đầu vào sách vở của Nettie, vì chúng con biết rằng nếu muốn ra đi, chúng con phải học thật nhiều. Con biết rõ mình không xinh đẹp cũng chẳng thông minh bằng em. Nhưng với em, con chưa bao giờ là một kẻ khờ dại.

Nettie bảo muốn nhớ ai là người tìm ra châu Mỹ, con chỉ cần nghĩ tới cái “đuôi” (cola). Vì Colón (Columbus) bắt nguồn từ đuôi. Chuyện về gã Colón ấy con đã học từ lớp một cơ. Và đó cũng là điều đầu tiên con quên bẵng đi. Nettie bảo Colón đến trên ba con tàu mang tên Guinda, Piña và Tamarinda. Những người da đỏ đón tiếp gã nồng hậu đến nỗi gã đã bắt vài người về xứ sở của mình để hầu hạ nữ hoàng.

Nhưng thật khó để chuyên tâm học hành khi cái đám cưới với gã Mr.____ cứ lơ lửng ngay trên đầu.

Khi con mang thai lần đầu, cha đã lôi con ra khỏi trường học. Lão chẳng mảy may bận tâm việc con ham học đến nhường nào. Nettie đứng đó cùng con nơi ngưỡng cửa, tay nắm chặt tay con không rời. Con đã sửa soạn tươm tất cho ngày đầu tiên đến lớp. “Cái đồ thô kệch như mày có đi học cũng chẳng ích gì,” Pa nói. “Ở đây chỉ có Nettie là thông minh thôi.”

“Nhưng Pa ơi,” Nettie vừa khóc vừa bảo, “Celie cũng thông minh mà. Đến cô Beasley cũng bảo vậy.” Nettie sùng bái cô Beasley lắm. Nó bảo trên đời này chẳng có ai sánh bằng cô.

“Mà ai thèm bận tâm đến lời của mụ Beasley chứ?” Pa hỏi. “Mụ ta ế chỏng ế chơ vì cái thói hớt lẻo. Chẳng gã nào thèm rước cái nợ ấy về, nên giờ mụ phải đi dạy học để kiếm miếng ăn.” Lão nói mà mắt không rời khỏi khẩu súng săn đang lau chùi. Chẳng mấy chốc, một nhóm đàn ông da trắng kéo đến, ai nấy đều lăm lăm súng trên tay. Pa đứng dậy đi theo họ. Cả tuần đó con vừa nôn mửa vừa phải nấu nướng thú rừng.

Nhưng Nettie chẳng chịu đầu hàng. Một ngày nọ, cô Beasley đến tận nhà để thưa chuyện với Pa. Cô bảo từ ngày làm giáo viên, cô chưa thấy ai khao khát được học chữ như Nettie và con. Nhưng khi Pa gọi con ra và cô nhác thấy cái váy con chật căng, cô liền im bặt rồi ra về.

Nettie chẳng hiểu chuyện gì đang xảy ra. Con cũng vậy. Điều duy nhất chúng con biết là con đã trở nên béo sưng lên và lúc nào cũng thấy váng đầu váng óc.

Nettie chẳng mấy chốc đã bỏ xa con trong việc học hành. Và thực tình là chẳng có chữ nghĩa nào của em chịu nằm lại trong cái đầu này của con cả. Một ngày nọ, em muốn thuyết phục con rằng Trái đất không hề phẳng. “Chị biết rồi,” con đáp. Nhưng con chẳng nói cho em hay cái thế gian này trong mắt con nó phẳng lỳ đến nhường nào.

Một buổi chiều nọ, Mr.____ tìm đến với vẻ mặt mệt mỏi rã rời. Người đàn bà giúp việc cho gã đã bỏ đi. Và mẹ gã thì đã thốt lên lời “đủ rồi”.

Gã hỏi: “Tôi có thể xem mặt cô ấy một lần nữa được không?”

Pa gọi con: “Celie.” Cứ như chẳng có chuyện gì. “Mr.____ muốn gặp mày lần nữa kìa.”

Con bước ra cửa. Ánh nắng chói chang chiếu thẳng vào mắt con. Gã vẫn ngồi trên lưng ngựa, đưa mắt nhìn con từ đầu đến chân.

Pa rũ rũ tờ báo. “Lại gần đây, gã có cắn mày đâu mà sợ,” lão bảo.

Con tiến về phía cầu thang, nhưng không dám lại quá gần vì con sợ ngựa.

“Nào, quay một vòng xem,” Pa lệnh.

Con quay một vòng. Thế rồi một đứa em nhỏ chạy tới, hình như là Lucious, cái đứa béo mầm, hay nghịch ngợm và lúc nào cũng luôn mồm ăn ấy.

“Chị làm gì ở đó vậy?” nó hỏi con.

“Chị mày đương tính chuyện lấy chồng đấy,” Pa nói.

Thằng bé vẫn thản nhiên như không, nó kéo váy con rồi hỏi xem con có thể cho nó ít mứt dâu trong tủ không.

“Có chứ,” con đáp.

“Nó rất yêu trẻ con,” Pa vừa nói vừa mở tờ báo ra. “Tôi chưa bao giờ nghe thấy nó quát tháo chúng cả. Chúng đòi gì nó cũng đưa. Đó chính là cái dở của nó.”

Mr.____ hỏi liệu vụ con bò có còn giữ lời không.

Và lão đáp: “Con bò đó là của ông.”

Thượng đế kính mến:

Con đã dành cả ngày cưới để chạy trốn đứa con trai cả của gã. Thằng bé mười hai tuổi. Mẹ nó trút hơi thở cuối cùng trong vòng tay nó, và nó không đời nào muốn có một người mẹ mới. Nó đã ném đá làm đầu con chảy máu, nhuộm đỏ cả chiếc váy. Cha nó chỉ bảo: “Này con, không được làm thế.” Nhưng chuyện cũng chỉ dừng lại ở đó. Hóa ra gã có tới bốn đứa con chứ không phải ba, hai trai hai gái. Lũ con gái chẳng được chải chuốt đầu tóc gì kể từ khi mẹ chúng qua đời. Con bảo chắc phải cạo trọc đầu chúng đi thôi. Để tóc mới mọc ra cho đẹp. Nhưng gã bảo cắt tóc đàn bà là mang lại điềm gở. Vậy là con tự quấn một chiếc khăn lên đầu mình sao cho ổn nhất, rồi sau khi nấu cơm xong - ở đây có vòi nước thay vì giếng, và một cái bếp củi trông cứ như cái tủ đứng ấy - con bắt tay vào gỡ mớ tóc rối mù cho chúng. Lũ con gái sáu tuổi và tám tuổi cứ thế khóc lóc. Chúng gào thét. Chúng gọi con là kẻ sát nhân. Con làm xong cũng đã mười giờ đêm. Chúng chìm vào giấc ngủ trong tiếng nấc nghẹn. Còn con, con không khóc. Khi nằm trên giường với gã đè nặng trên người, con nghĩ về Nettie và liệu em có được bình yên. Rồi con nghĩ về Shug Avery, rằng cô ấy cũng sẽ phải chịu cảnh này và biết đâu cô ấy lại thấy thích thú. Con vòng tay qua cổ gã.

Thượng đế kính mến:

Con đương ở trên phố, ngồi chờ trên xe, trong khi Mr.____ ghé vào cửa hiệu mua đồ. Thế rồi con nhìn thấy đứa con gái của mình. Con nhận ra nó ngay lập tức. Nó giống con và giống cha con y đúc. Giống hơn cả chính bản thân chúng con nữa. Một quý bà dắt tay nó, cả hai diện đồ giống hệt nhau. Khi họ lướt qua, con cất tiếng chào, và quý bà ấy đáp lại rất nhã nhặn. Con bé nhìn con, cái miệng hơi bĩu ra như đương hờn dỗi. Nó có đôi mắt giống hệt con lúc này. Như thể đôi mắt ấy đã thấu thị tất cả những gì con từng nếm trải và đương nghiền ngẫm về chúng.

Con đoan chắc đó là con của con, con cảm nhận rõ mồn một trong lồng ngực này, nhưng chẳng thể nào biết chắc được. Nếu là con của con, nó sẽ tên là Olivia. Con đã thêu tên Olivia lên tất cả quần áo của nó, cả những ngôi sao nhỏ và những đóa hoa nữa. Bà ấy đã cầm hết mọi thứ khi mang đứa trẻ đi. Lúc đó nó mới được hai tháng tuổi. Giờ chắc nó đã lên bảy rồi.

Con xuống xe, lặng lẽ bám theo Olivia và mẹ mới của nó khi họ bước vào một cửa hiệu. Con bé đưa tay lướt qua mép quầy hàng, vẻ mặt dửng dưng như chẳng mảy may bận tâm đến những thứ đó. Mẹ nó hỏi mua vải. “Đừng đụng vào thứ gì nhé,” bà ấy bảo. Olivia ngáp dài.

“Con bé xinh quá,” con thốt lên và giúp người mẹ ướm mảnh vải lên mặt để tạo những nếp gấp.

Bà ấy mỉm cười. “Tôi định may váy cho cả hai mẹ con,” bà bảo. “Cha nó hẳn sẽ hãnh diện lắm.”

“Cha nó là ai vậy?” Câu hỏi buột ra khỏi miệng con trước khi kịp nghĩ. Biết đâu cuối cùng cũng có người biết chuyện.

Bà ấy đáp: “Mr.____.”

Nhưng đó không phải tên cha con.

“Kẻ đó là ai?”

Bà ấy nhìn con như muốn bảo: “Chuyện đó can hệ gì tới cô?”.

“Mục sư Mr.____,” bà đáp. Rồi bà quay mặt về phía người bán hàng.

“Nào cô gái, cô có lấy mảnh vải này không?” gã hỏi. “Còn bao nhiêu khách khác đương chờ đây.”

Bà đáp: “Vâng, thưa ông. Cho tôi năm mét.”

Gã giật mảnh vải khỏi tay bà, quăng cuộn vải lên quầy, tháo tung ra và khi cảm thấy đã đủ năm mét, gã xé toạc mà chẳng thèm đo đạc gì. “Một đô ba mươi,” gã bảo. “Có lấy chỉ không?”

Bà đáp: “Dạ không, thưa ông.”

“Không thể khâu vá mà thiếu chỉ được,” gã nói. Gã rút ra một lõi chỉ và đặt cạnh xấp vải. “Màu này hợp đấy chứ, cô thấy sao?”

“Vâng, thưa ông.”

Gã bắt đầu huýt sáo. Gã cầm lấy hai đô và trả lại một đồng hào. Gã nhìn con. “Cô có cần gì không, cô gái?” Con thưa: “Dạ không, thưa ông.”

Con bước ra theo sau bà.

Con chẳng có gì để dâng tặng và cảm thấy mình thật nghèo hèn làm sao. Bà nhìn quanh quất. “Ông ấy không có ở đây. Không có ở đây.”

Bà nói như thể sắp bật khóc. “Ai không có ở đây cơ?” con hỏi.

“Mục sư.”

Ông ấy đã đánh xe đi mất rồi.

“Xe của chồng tôi ở ngay kia kìa,” con bảo. Bà bước lên xe. “Cảm ơn cô nhiều lắm,” bà nói. Chúng con nhìn ngắm dòng người đổ về thành phố. Con chưa bao giờ thấy cảnh tượng nào đông đúc đến thế, kể cả ở nhà thờ. Có những người ăn vận rất sang trọng. Những người khác thì xoàng xĩnh hơn. Các quý bà thì áo quần bám đầy bụi đường.

Bà hỏi thăm về chồng con, giờ thì bà đã biết về chồng của mình. Bà khẽ cười khi nói điều đó. Con đáp gã tên là Mr.____. “Ồ, vậy sao?” bà nói, vẻ như đã quá tường tận. “Tôi không biết là ông ấy đã tái giá. Ông ấy hào hoa lắm,” bà bảo con. “Chẳng có ai hào hoa hơn ông ấy trong khắp cái hạt này, dù là da trắng hay da màu,” bà nói thêm.

“Diện mạo gã cũng chẳng đến nỗi nào,” con buông lời chẳng chút suy tính. Hầu như ai trông cũng na ná như nhau cả. “Con bé nhà bà được bao nhiêu tuổi rồi?” con hỏi. “Cháu sắp tròn bảy tuổi.”

“Khi nào thì đến sinh nhật cháu?”

Bà ngẫm nghĩ một chút rồi bảo là tháng Mười hai.

Là tháng Mười một mới phải, con biết rõ mà.

“Cháu tên là gì vậy?” con hỏi, ra vẻ như chẳng mấy bận tâm.

“Chúng tôi gọi cháu là Pauline,” bà đáp.

Trái tim con cơ hồ như ngừng đập.

Thế rồi bà nói thêm, vẻ đầy nghiêm nghị: “Nhưng tôi thì lại gọi cháu là Olivia.”

“Tại sao lại là Olivia, nếu đó không phải tên cháu?”

“Cứ nhìn cháu là thấy ngay mà,” bà bảo. “Nhìn đôi mắt ấy xem. Chỉ một kẻ già đời (1) mới có đôi mắt như vậy. Thế nên tôi mới gọi cháu là ol’Livia.” Bà cười lớn. “Nhìn kìa, Olivia,” bà nói, vuốt ve mái tóc con bé, “Mục sư đến kìa.” Con thấy một cỗ xe và một người đàn ông to lớn, diện đồ đen, tay cầm roi da. “Cảm ơn cô vì sự hiếu khách nhé.” Con nhìn họ rời đi và mỉm cười. Nụ cười ấy cơ hồ như làm rạn nứt cả khuôn mặt con.

Mr.____ bước ra khỏi cửa hiệu và lên xe. Gã ngồi xuống và chậm rãi thốt ra: “Mày làm cái quái gì ở đó mà cứ nhe răng ra cười như một con ngốc thế?”

Thượng đế kính mến:

Nettie đã đến. Nó trốn khỏi nhà. Nó bảo nó cảm thấy có lỗi khi bỏ lại mẹ mới, nhưng nó buộc phải ra đi. Mẹ sẽ tìm được người giúp trông nom lũ nhỏ thôi. Lũ con trai thì chẳng có gì phải lo. Cha chẳng bao giờ động đến chúng. Và khi chúng lớn lên, chúng sẽ cho lão biết tay.

“Và biết đâu chúng còn hạ sát lão nữa,” con tiếp lời.

“Chị chung sống với Mr.____ thế nào?” nó hỏi con. Nhưng chuyện đó rành rành ra đấy thôi. Và lão vẫn còn nặng lòng với nó. Đêm đến, gã diện bộ đồ Chủ nhật ngồi ngoài hiên. Nó ở đó cùng con, vừa bóc đậu vừa dạy ngữ pháp cho lũ trẻ. Hoặc dạy con những thứ mà nó nghĩ con cần phải biết. Dẫu con có thấy mệt mỏi nhường nào, Nettie vẫn nhất quyết dạy con về những gì đang diễn ra trên thế gian này. Và nó quả là một người giáo viên tận tâm. Con cơ hồ muốn chết đi khi nghĩ rằng một ngày nào đó em lại phải kết duyên với kẻ nào đó giống như gã Mr.____ này nơi gian bếp của một quý bà da trắng nào đó. Em dành cả ngày để đọc sách, nghiên cứu, viết lách và cố gắng khiến chúng con phải suy ngẫm. Con thì lúc nào cũng rã rời đến mức chẳng còn sức đâu mà nghĩ ngợi. Nhưng không phải tự nhiên mà người ta đặt cho em cái tên đệm là Patient (Kiên nhẫn).

Lũ con của Mr.____ đứa nào đứa nấy đều thông minh lanh lợi, nhưng lại đầy rẫy sự thâm hiểm. Chúng cứ luôn mồm: “Celie, tôi muốn cái này, Celie, tôi muốn cái kia. Mẹ chúng tôi thường làm thế cho chúng tôi.” Và gã thì câm như hến. Mỗi khi chúng làm điều gì đó để thu hút sự chú ý của gã, gã lại trốn biệt sau làn khói tẩu thuốc.

“Chị đừng để chúng lấn lướt,” Nettie bảo. “Hãy để chúng biết ai là người cầm trịch ở đây.”

“Chúng là người cầm trịch đấy chứ,” con đáp.

Nhưng nó cứ khăng khăng rằng chị phải đấu tranh, chị phải đấu tranh.

Còn con, con chẳng biết đấu tranh là gì. Điều duy nhất con biết là cứ thế mà sống thôi.

“Váy đẹp ra phết chứ,” gã bảo Nettie.

Và nó đáp: “Cảm ơn ông.”

“Đôi giày đó cũng đẹp.”

“Cảm ơn ông.”

“Và da nữa. Cả mái tóc ấy. Cả hàm răng ấy.” Cứ thế, ngày nào cũng vậy. Hết chuyện này đến chuyện nọ.

Lúc đầu, nó còn khẽ mỉm cười. Sau đó nó cau mày. Sau đó nó cứ lờ đi như không có chuyện gì. Nhưng nó luôn sát cánh bên con, chuyện đó thì chắc chắn. Và rồi nó bảo con: “Làn da của chị, mái tóc của chị, hàm răng của chị.” Mỗi lời khen ngợi gã dành cho nó, nó đều chuyển sang cho con. Chẳng mấy chốc, con bắt đầu cảm thấy mình cũng xinh đẹp và thông minh đôi chút.

Nhưng gã cũng sớm thấy chán ngán. Một đêm nọ, trên giường, gã bảo con: “Chà, chúng ta đã làm tất cả những gì có thể cho Nettie rồi. Nó phải ra đi thôi.”

“Thế em biết đi đâu bây giờ?” con hỏi.

“Đó là việc của nó.”

Sáng sớm hôm sau, con kể lại cho Nettie nghe. Nhưng thay vì nổi giận, nó lại thấy mừng rỡ. Nó bảo điều duy nhất nó cảm thấy tiếc nuối là phải rời xa con. Và thế là hai chị em ôm chầm lấy nhau.

“Em thấy thương chị quá, phải ở lại đây với lũ trẻ nheo nhóc này. Và còn với Mr.____ nữa chứ. Trông chị cơ hồ như bị chôn sống vậy,” nó bảo con.

“Còn tệ hơn thế nữa,” con nghĩ thầm. “Bởi lẽ, nếu bị chôn sống, con đâu phải làm việc quần quật thế này.” Nhưng con bảo nó: “Đừng nói gở thế em. Chừng nào chị còn có thể thốt lên hai tiếng Thượng-đế, chị biết rằng vẫn có người luôn ở bên chị.”

Nhưng điều duy nhất con có thể trao cho nó là cái tên của Mục sư Mr.____. Con bảo nó hãy thử hỏi thăm vợ của ông ấy xem. Biết đâu bà ấy sẽ giúp được. Đó là người đàn bà duy nhất con từng thấy có tiền trong tay.

Con bảo: “Hãy viết thư cho chị nhé.”

“Cái gì cơ?”

“Hãy viết thư cho chị.”

Và nó đáp: “Chỉ có cái chết mới có thể ngăn em làm điều đó.”

Nhưng em chưa bao giờ viết cho con lấy một lời.

Thượng-đế.

Mấy bà chị của gã có ghé qua thăm. Ai nấy đều phục sức rất tươm tất. “Thực tình là cô giữ nhà cửa sạch sẽ quá, Celie ạ,” họ bảo con. “Người ta bảo nghĩa tử là nghĩa tận, chẳng nên nói xấu người chết làm gì, nhưng sự thực là cái mụ Annie Julie ấy, việc cửa việc nhà quả là một thảm họa,” một bà nói.

“Cái gì cũng phải nói cho rõ, mụ ta đâu có muốn ở lại đây,” bà kia tiếp lời.

“Thế mụ ta muốn ở đâu?” con hỏi. “Ở nhà của mụ ta chứ đâu,” bà ấy đáp.

“Nhưng đó đâu phải là cái cớ,” bà đầu tiên tên là Carrie nói. Bà kia tên là Kate. “Cứ sự thường, khi một người đàn bà đi lấy chồng, mụ ta phải giữ cho cửa nhà ngăn nắp, gia đình sạch sẽ tươm tất. Chứ nếu cô đến cái nhà này vào mùa đông, cô sẽ thấy lũ trẻ đứa nào đứa nấy đều sụt sịt, bị cúm, bị tiêu chảy, bị viêm phổi, bị giun sán. Lúc nào cũng run bần bật vì sốt. Và đói khát. Tóc tai thì rối bù. Đến sờ vào cũng chẳng dám.”

“Thế mà tôi vẫn cứ sờ vào đấy thôi,” Kate nói.

“Lại còn chuyện bếp núc nữa chứ, chẳng ra cái thể thống gì. Mụ ta làm như thể chẳng biết cái bếp là cái gì vậy. Chẳng bao giờ mụ ta đặt chân vào gian bếp của mình cả.”

“Thật là một vụ tai tiếng,” Carrie thốt lên.

“Chuyện tai tiếng đó cô phải nói về gã chồng mụ ta ấy,” Kate ngắt lời. “Ý cô là sao?” Carrie hỏi.

“Thì gã rước mụ về cái nhà này rồi sau đó cứ mải mê chạy theo con mụ Shug Avery ấy chứ. Ý tôi là vậy đó. Chẳng có ai để trò chuyện, chẳng có ai để thăm thú. Gã đi biền biệt cả mấy ngày trời chẳng thấy mặt mũi đâu. Rồi lũ trẻ cứ thế ra đời. Mà mụ ta thì vẫn còn trẻ trung xinh đẹp lắm.”

“Cũng chẳng xinh đẹp đến thế đâu,” Carrie vừa nói vừa soi gương. “Được mỗi cái mái tóc thôi. Mà mụ ta đen nhẻm đen nhèm.”

“Anh trai chúng ta lại thích cái kiểu đó đấy. Shug Avery đen cứ như xi đánh giày vậy.”

“Shug Avery, Shug Avery, tôi phát ngấy vì nghe cái tên đó rồi,” Carrie gắt. “Người ta bảo mụ ta cứ lảng vảng quanh đây cố mà ca hát, rồi diện những bộ váy hở cả chân, đầu thì đội những thứ trang sức lủng lẳng hạt này hạt nọ, trông cứ như cái tủ kính trưng bày hàng ấy.”

Con lắng tai nghe. Con cũng muốn góp chuyện về Shug Avery lắm. Nhưng họ bỗng im bặt.

“Chà,” Kate vừa nói vừa thở hồng hộc, “Tôi cũng phát ngấy vì mụ ta rồi. Tôi đồ rằng cô có lý đấy, Celie quả là một người đàn bà đảm đang, yêu trẻ và nấu nướng rất cừ. Anh trai chúng ta khó lòng mà tìm được ai khá hơn thế này đâu.” Con bỗng thầm nghĩ gã đã từng nỗ lực tìm kiếm nhường nào.

Kate đã quay trở lại. Lần này bà ấy đi một mình. Bà chắc tầm hai mươi lăm tuổi. Vẫn còn độc thân. Trông bà trẻ trung hơn con nhiều. Một người đàn bà khỏe khoắn, đôi mắt sáng rạng ngời và cái miệng thì nhanh nhảu vô cùng.

“Hãy sắm cho Celie ít quần áo đi,” bà hối hả bảo Mr.____.

“Cô ấy có cần quần áo không?” gã hỏi lại.

“Thì cứ nhìn cô ấy là thấy ngay thôi mà.”

Gã nhìn con. Cái nhìn của gã cơ hồ như nhìn xuống mặt đất. “Mày có cần gì không?” đôi mắt gã như thầm hỏi.

Kate đưa con tới cửa hiệu. Con thầm nghĩ Shug Avery sẽ chọn màu gì nhỉ.

Với con, cô ấy như một vị hoàng hậu, nên con bảo Kate: “Cái gì đó màu tím ấy, có thêm chút sắc đỏ.” Nhưng dù có tìm kiếm nhường nào, chúng con cũng chẳng thấy thứ gì màu tím cả. Đỏ thì nhiều vô kể. Và bà ấy bảo: “Không, cô sẽ không thích màu đỏ đâu. Trông nó chóe quá. Chúng ta có thể chọn giữa màu nâu, màu nâu đỏ và màu xanh hải quân.” Con chọn màu xanh.

Con chẳng nhớ nổi trong đời mình đã bao giờ được diện một bộ váy mới tinh tươm chưa nữa. Và bộ này người ta may theo đúng số đo của con. Con cố nói cho Kate biết nỗi lòng của mình. Con bỗng thấy mặt đỏ bừng và bắt đầu nói năng lắp bắp.

“Không sao đâu, Celie,” bà bảo. “Cô xứng đáng được nhận nhiều hơn thế.”

“Có lẽ đúng là như vậy thật,” con nghĩ thầm.

“Harpo,” bà gọi. Harpo là đứa con cả. “Harpo, con phải giúp Celie gánh nước. Con đã là một gã đàn ông rồi, đến lúc phải giúp một tay rồi đấy.”

“Làm việc là việc của đàn bà chứ,” nó đáp.

“Cái gì cơ?”

“Rằng đàn bà sinh ra là để làm việc, còn con là đàn ông.”

“Mày đúng là một gã tồi tệ. Ngay bây giờ, xách cái xô kia đi và mang về một xô nước đầy cho tao.”

Thằng bé nhìn xéo con một cái rồi hậm hực bước ra ngoài, vấp cả chân. Con nghe thấy tiếng nó lầm bầm với Mr.____ đương ngồi ngoài hiên. Mr.____ gọi em gái mình ra. Họ trò chuyện một hồi rồi bà bước vào nhà, người run lên bần bật.

“Tôi phải đi đây, Celie,” bà bảo.

Bà giận dữ đến mức khi lắc đầu, những giọt nước mắt cứ thế bắn tung tóe.

“Cô phải đấu tranh, Celie ạ,” bà bảo con. “Tôi chẳng thể làm điều đó thay cô được. Chính cô phải tự mình đấu tranh thôi.”

Con chẳng đáp lời. Con nghĩ về Nettie, cơ hồ như đã lìa đời. Nó đã đấu tranh và đã tẩu thoát. Để làm gì cơ chứ? Con chẳng đấu tranh, con cứ ở lì nơi người ta sai bảo. Nhưng con vẫn đang sống đây thôi.

Thượng đế kính mến:

Harpo hỏi cha nó tại sao lại xuống tay đánh con, Mr.____ đáp:

“Vì nó là vợ tao. Hơn nữa, nó lại còn bướng bỉnh vô cùng. Tất thảy đàn bà đều nên bị...” Gã chẳng thèm nói hết câu. Gã gập tờ báo lại, kẹp dưới cằm như thói quen thường nhật. Gã làm con nhớ đến Pa vô cùng.

Harpo bảo con: “Sao chị lại bướng bỉnh thế?” Nó chẳng bao giờ hỏi: “Tại sao chị lại lấy cha tôi?”. Chẳng ai thèm hỏi câu đó cả.

“Vì chị sinh ra đã thế rồi, chị đồ là vậy,” con đáp lời nó.

Gã đánh con như cách gã đánh lũ trẻ. Có điều gã hiếm khi đánh chúng.

Gã bảo con: “Celie, mang cái thắt lưng lại đây.” Lũ trẻ đứng ngoài hành lang, ghé mắt nhìn qua khe cửa. Con chẳng biết làm gì hơn là cố ngăn cho nước mắt khỏi tuôn rơi. Cố biến mình thành một khúc gỗ khô khốc. Và tự nhủ với lòng mình: “Celie, mày là một cái cây.” Nhờ thế mà con biết rằng loài cây cũng có nỗi khiếp sợ đàn ông.

Harpo bảo con: “Con đương chìm trong men tình.”

“Hử?”

“Một cô gái.”

“À, ra là vậy.”

“Vâng. Chúng con định sẽ kết duyên.”

“Kết duyên sao?” con hỏi nó. “Con đã đủ tuổi đâu.”

“Con mười bảy và cô ấy mười lăm. Chúng con có thể kết hôn được rồi.”

“Thế mẹ cô ấy nói sao?” con hỏi.

“Con chưa thưa chuyện với mẹ cô ấy.”

“Còn cha cô ấy?”

“Cũng chưa luôn.”

“Thế còn cô ấy, cô ấy nói gì?”

“Thực ra chúng con cũng chưa thưa với nhau lời nào.” Nó cúi gầm mặt xuống. Thằng bé cũng không đến nỗi xấu xí. Cao lớn, thanh mảnh và đen nhẻm như mẹ nó, với đôi mắt to tròn xoe.

“Hai đứa gặp nhau ở đâu?” con hỏi.

“Con thấy cô ấy ở nhà thờ và cô ấy thấy con ở trên phố,” nó đáp.

“Con có biết cô ấy có cảm tình với con không?”

“Con chẳng tường. Con cứ nháy mắt với cô ấy còn cô ấy thì cứ làm như chẳng dám nhìn con.”

“Thế trong lúc đó, cha cô ấy ở đâu?”

“Ở góc cầu nguyện ấy,” nó bảo con.

Thượng đế kính mến:

Shug Avery sắp tới thành phố! Cô ấy đi cùng ban nhạc của mình và sẽ cất cao tiếng hát tại “Lucky Star” trên đường Coalman. Mr.____ nhất định sẽ đi xem cô ấy. Gã diện đồ trước gương, soi tới soi lui, cởi ra rồi lại mặc vào. Gã xoa keo lên tóc rồi lại dùng nước xả sạch. Gã mải mê lau chùi giày, vừa nhổ nước miếng vừa dùng giẻ cọ xát không ngừng.

Và gã lệnh cho con: “Giặt cái này đi. Ủi cái kia nữa. Tìm cái này cho tao. Tìm cái kia nữa. Mang cái này lại đây. Mang cái kia lại đây.” Gã phát hiện ra một cái lỗ thủng trên tất và bắt đầu rên rỉ.

Con cứ thế chạy ngược chạy xuôi, hết khâu vá lại đến ủi đồ rồi lấy khăn tay cho gã. “Có chuyện gì vậy?” con hỏi.

“Mày nói cái gì cơ?” Gã nhìn con đầy giận dữ. “Chẳng lẽ tao không được sửa sang lại mình một chút hay sao? Kẻ khác chắc hẳn phải thấy mừng rỡ lắm rồi đấy.”

“Con có thấy mừng mà,” con bảo gã.

“Ý mày là sao?”

“Thì gã trông hào hoa lắm. Bất kỳ người đàn bà nào cũng thấy hãnh diện khi ở bên gã.”

“Mày thực sự nghĩ vậy sao?”

Đó là lần đầu tiên gã hỏi ý kiến con. Chuyện đó làm con sững sờ đến mức khi con đáp “có”, gã đã ra ngoài hiên cạo râu rồi vì ngoài đó ánh sáng rạng rỡ hơn.

Suốt cả ngày con cứ giữ khư khư tờ quảng cáo trong túi áo. Nó cơ hồ như thiêu cháy con: Tờ giấy màu hồng thắm. Tất thảy những hàng cây từ lối rẽ trên đường lớn cho tới cửa hiệu đều được dán nó lên, làm rạng rỡ cả không gian. Gã có tới hơn năm chục tờ như thế trong rương.

Shug Avery, đứng bên một cây dương cầm, tay chống hông, khuỷu tay hơi gập lại và trên đầu đội một chiếc mũ tựa như của tù trưởng da đỏ. Cô ấy há miệng, khoe trọn hàm răng đều tăm tắp, trông thật mãn nguyện làm sao. “Đến đây nào mọi người,” tờ giấy như mời gọi, “hãy vui lên, Nữ hoàng Ong đã trở lại thành phố rồi.”

Thượng đế ơi, con khao khát được đi biết nhường nào. Không phải để khiêu vũ, hay để say sưa, hay để sát phạt trên những quân bài. Thậm chí cũng chẳng phải để nghe Shug Avery hát. Chỉ cần được chiêm ngưỡng cô ấy thôi, con cũng cam lòng.

Thượng đế kính mến:

Mr.____ đã đi biền biệt suốt đêm thứ Bảy, cả đêm Chủ nhật và gần như trọn ngày thứ Hai. Shug Avery đã đến đây vào dịp cuối tuần. Gã trở về nhà với đôi chân lê bước rã rời và gieo mình xuống giường. Mệt mỏi. U sầu. Rệu rã. Gã đã rơi lệ. Rồi gã chìm vào giấc ngủ suốt phần còn lại của ngày và cả đêm hôm đó.

Khi gã tỉnh giấc thì con đã ở ngoài đồng rồi. Con đã cặm cụi hái bông được ba tiếng đồng hồ thì gã mới lò dò bước tới. Chúng con chẳng thốt với nhau lời nào.

Nhưng trong đầu con thì rộn lên cả triệu câu hỏi. Cô ấy diện đồ thế nào? Liệu có còn giống hệt tấm ảnh con vẫn hằng nâng niu không? Mái tóc cô ấy để kiểu gì? Cô ấy dùng loại son môi nào? Có đội tóc giả không? Cô ấy béo hay gầy? Giọng ca có còn vang vọng? Cô ấy có mệt mỏi hay ốm đau gì không? Gã và cô ấy đã làm gì trong khi cô ấy lưu diễn khắp chốn này chốn nọ? Cô ấy có thấy nhớ gã không? Những câu hỏi cứ thế nhảy múa trong đầu con. Chúng tựa như những con rắn trườn bò trong tâm trí. Con thầm cầu xin sức mạnh và cố ghìm chặt đầu lưỡi mình lại.

Mr.____ cầm lấy cái cuốc và bắt đầu bổ xuống đất. Gã cuốc được ba bốn nhát rồi lại dừng. Gã buông cuốc xuống đất, quay mình bước về nhà, tự rót cho mình một ly nước mát, cầm lấy tẩu thuốc, ngồi ngoài hiên và cứ thế ngẩn người ra. Con đi theo gã, e rằng gã lâm bệnh. Thế rồi gã bảo: “Mày quay lại làm việc đi. Đừng chờ tao.”

Thượng đế kính mến:

Harpo cũng chẳng khá khẩm hơn con là mấy trong cái việc đương đầu với cha nó. Ngày qua ngày, cha nó thức giấc vào buổi sáng, ngồi ngoài hiên và cứ thế ngẩn ngơ. Nếu có một con bướm đậu xuống lan can, gã cũng mải mê nhìn ngắm. Ban ngày, gã nhấp chút nước, đêm đến, gã nhấp chút rượu. Nhưng ngoài ra, gã chẳng buồn động đậy chân tay.

Harpo than vãn về cái việc chúng con phải cuốc đất quá nhiều.

Cha nó chỉ bảo: “Phải làm thôi.”

Harpo cao gần bằng cha nó rồi. Thể hình thì cường tráng nhưng tâm tính thì lại quá đỗi nhu nhược. Nó rất dễ mủi lòng.

Nó và con dành cả ngày ngoài đồng. Mồ hôi nhễ nhại vì cuốc đất rồi lại cày bừa. Da con đã ngả màu cà phê rang, còn nó thì trông cứ như cái ống khói từ bên trong vậy. Đôi mắt nó u sầu và đầy vẻ suy tư. Gương mặt nó cơ hồ như đang dần biến chuyển thành gương mặt của một người đàn bà.

“Sao cha không làm việc nữa?” nó hỏi cha mình.

“Tao đâu có việc gì phải làm,” cha nó đáp. “Chẳng phải có mày ở đây rồi sao?”

Gã nói vậy cốt để làm nó phiền lòng. Và Harpo thấy đau đớn lắm.

Và, như thể bấy nhiêu vẫn chưa đủ, nó vẫn cứ đắm chìm trong men tình.

Thượng đế kính mến:

Cha của cô gái mà Harpo thầm thương trộm nhớ bảo rằng Harpo chẳng đủ tư cách để xứng với cô ấy. Harpo đã dành không ít thời gian để theo đuổi cô. Nó kể rằng nó ngồi trong phòng khách với cô ấy, còn lão cha thì cứ đứng lì ở góc nhà cho tới khi mọi người đều cảm thấy bứt rứt không yên. Sau đó, lão bước ra hiên trước, để cửa mở toang để có thể nghe thấu tất cả. Khi đồng hồ điểm chín giờ, lão trao chiếc mũ vào tận tay Harpo.

“Tại sao con lại chẳng đủ tư cách cơ chứ?” Harpo hỏi Mr.. Mr. đáp: “Vì mẹ con đấy.”

“Mẹ con có gì không ổn sao?” Harpo gặng hỏi.

(1) Chú thích của dịch giả: Trong nguyên tác là “old timer”, hàm ý một linh hồn già dặn hoặc một người đã trải nghiệm nhiều sương gió cuộc đời.

Gã Mr. buông một câu ráo hoảnh: “Rằng người ta đã giết chết thị rồi.”

Thằng bé Harpo vật vã trong những cơn mộng mị hãi hùng. Trong cơn mê sảng, nó thấy mẹ nó chạy thục mạng trên đồng cỏ, hướng về phía ngôi nhà. Gã Mr., kẻ mà thiên hạ đồn đại là bạn hữu của thị, đang đuổi bén gót. Thị dắt tay Harpo. Và cả hai mẹ con cứ thế chạy, chạy miết vào hư không. Gã tóm được vai thị, gằn giọng: “Mày không thể bỏ tao lúc này. Mày là của tao.” Và thị đáp lại, can trường: “Không, tôi không phải. Chỗ của tôi là bên các con tôi.” “Không có chỗ nào cho mày cả,” gã rít lên. “Đồ con đĩ.” Rồi gã nã một phát đạn vào bụng dưới của thị. Thị ngã gục xuống nền đất lạnh, còn gã đàn ông kia thì bỏ chạy biến. Harpo ôm lấy mẹ, kê đầu thị lên đầu gối mình.

Rồi nó bắt đầu gào thét: “Mẹ ơi, mẹ ơi.” Tiếng thét ấy đánh thức tôi dậy. Và cả lũ trẻ nữa, chúng khóc lóc tỉ tê như thể mẹ chúng vừa mới trút hơi thở cuối cùng ngay lúc này đây. Harpo tỉnh giấc, toàn thân run rẩy bần bật.

Tôi thắp đèn lên, vỗ về nhè nhẹ vào lưng nó. “Mẹ con không có lỗi đâu, nếu người ta đã giết bà ấy,” nó nói. “Bà ấy không có lỗi.”

“Không. Bà ấy không có lỗi,” tôi đáp lời.

Thiên hạ cứ đồn thổi rằng tôi đối đãi tốt với đám con của Mr. lắm. Phải, tôi tốt với chúng, nhưng lòng tôi rỗng tuếch, lạnh tanh chẳng chút cảm xúc. Cái việc vỗ về lưng thằng Harpo ấy, nó chẳng khác nào vỗ vào một con chó. Nó tựa như chạm tay vào một thớ gỗ vô tri, mà chẳng phải là cái cây đang sống, chỉ là thứ gỗ chết đã đóng thành bàn, thành tủ. Dẫu sao thì, chúng cũng chẳng thương yêu gì tôi, dù tôi có tốt đến mấy.

Chúng chẳng chịu nghe lời. Trừ thằng Harpo ra, chẳng đứa nào mó tay vào việc gì. Đám con gái thì mặt mũi cứ hướng mãi ra ngoài đường lộ, còn thằng Bub thì lang thang đâu đó, chè chén thâu đêm suốt sáng với đám thanh niên gấp đôi tuổi nó. Còn cha của chúng thì cứ phì phèo cái tẩu thuốc.

Harpo đã kể cho tôi nghe ngọn ngành câu chuyện tình ái của nó. Nó chẳng làm gì ngoài việc tơ tưởng đến Sofia Butler ngày này qua tháng nọ.

“Cô ấy đẹp lắm,” nó bảo tôi. “Và rất sáng sủa.”

“Trong cách ăn nói ư?”

“Không. Sáng sủa nước da kia. Nhưng ăn nói cũng gãy gọn lắm. Cô ấy tinh khôn vô cùng. Đôi khi chúng con còn qua mặt được cả cha cô ấy.”

Rồi bẵng đi một cái, tin đầu tiên tôi biết là cô ả đã mang thai.

“Nếu ả tinh khôn đến thế, thì làm sao mà chửa hoang được?”

Harpo nhún vai. “Ấy là vì, nếu không thế thì cô ấy chẳng thể rời khỏi nhà được,” nó bảo tôi. “Mr. không cho phép chúng con cưới nhau. Cha bảo con không đủ tư cách để bước chân vào nhà ông ấy. Nhưng nếu cô ấy đã mang thai, con có quyền ở bên cô ấy, bất kể con có đủ tư cách hay không.”

“Thế các con định sống ở đâu?”

“Họ có một ngôi nhà to lắm,” nó nói. “Khi chúng con cưới nhau, con sẽ là một thành viên của gia đình ấy.”

Hừm. Nếu Mr. đã không nuốt trôi nổi con trước khi ả mang bầu, thì giờ đây ông ta càng khó mà chấp nhận con hơn, tôi bảo nó thế. “Ông ta là cha của con bé, và có lẽ ông ta sẽ cho con vài lời khuyên hay ho đấy.”

Hoặc là chẳng có lời khuyên nào sất, tôi trộm nghĩ.

Harpo dẫn cô ả về nhà. Mr. đã bảo là muốn gặp mặt. Tôi thấy họ từ đằng xa tít tắp trên con đường lộ. Họ nắm tay nhau bước tới, hệt như những kẻ sắp ra trận, cô ả đi trước một chút. Họ bước lên hiên nhà, tôi chào hỏi và kéo ghế mời ngồi. Cô ả ngồi xuống, phe phẩy cái khăn tay cho mát. “Nóng quá thể,” ả buông lời nhận xét. Mr. chẳng nói chẳng rằng. Gã chỉ quét mắt nhìn ả từ đầu đến chân. Cái bụng kia chắc cũng phải bảy, tám tháng rồi, căng phồng như sắp làm bung cả đường chỉ váy.

Harpo thấy cô ả có nước da sáng sủa âu cũng bởi vì bản thân nó đen đúa quá, chứ tôi thì thấy chẳng sáng sủa mấy. Cô ả có làn da nâu bóng loáng, tựa như màu của những món đồ gỗ thượng hạng, mái tóc xoăn tít, dày cộm, được tết thành từng lọn lớn. Ả không cao bằng Harpo, nhưng bề ngang thì rộng hơn nhiều, phốp pháp, khỏe mạnh, cứ như thể mẹ ả đã nuôi ả lớn bằng thịt lợn béo vậy.

Ả cất tiếng: “Ông khỏe không, thưa ông Mr.?”

Gã chẳng thèm trả lời câu hỏi ấy. Gã bảo: “Có vẻ như mày đã vướng vào một rắc rối to rồi.”

“Không, thưa ông,” ả đáp. “Chẳng có rắc rối nào cả. Có thai thì đúng.”

Ả lấy lòng bàn tay vuốt phẳng chiếc váy trên bụng.

“Ai là cha đứa bé?” gã hỏi.

Ả tỏ vẻ ngạc nhiên. “Harpo chứ ai,” ả nói.

“Làm sao nó biết được điều đó?”

“Nó biết và thế là đủ.”

“Đám con gái thời nay thật đáng gờm,” gã nói. “Chúng chài mồi bất cứ gã nào vớ được đầu tiên.”

Harpo nhìn cha mình như thể lần đầu tiên nó nhìn thấy gã, nhưng nó vẫn im lặng.

Mr. nói tiếp: “Đừng có tưởng bở là tao sẽ để con trai tao cưới mày chỉ vì mày đang mang bầu. Nó còn quá trẻ và cả tin. Một con ranh xinh xắn như mày có thể bắt nó đổ vỏ cho bất cứ thứ gì.”

Harpo vẫn câm như hến.

Mặt Sofia đỏ bừng lên, da trán căng ra và đôi tai dựng đứng.

Nhưng rồi ả bật cười, nhìn sang Harpo đang ngồi cúi gằm mặt, hai tay kẹp giữa hai đầu gối.

Ả nói: “Tôi cần quái gì phải cưới Harpo? Anh ấy vẫn còn sống bám vào ông. Anh ấy chẳng có quần áo hay miếng ăn nào ngoài những thứ ông ban phát.”

Gã đáp trả: “Cha mày đã tống cổ mày ra khỏi nhà. Tao đoán là mày sẽ phải sống ngoài đường xó chợ thôi.”

“Không; tôi không sống ngoài đường. Tôi sống với chị gái và chồng chị ấy. Họ bảo tôi có thể ở đấy đến khi nào chết thì thôi.” Ả đứng dậy. Một cô gái to lớn, mạnh mẽ, căng tràn sức sống. “Thôi, rất hân hạnh,” ả nói. “Giờ tôi về nhà đây.”

Harpo đứng dậy định đi theo. “Không, Harpo,” ả bảo, “anh ở lại đi. Khi nào anh được tự do, mẹ con em sẽ đợi anh.”

Nó đứng đó, chới với giữa hai người, rồi lại ngồi phịch xuống. Tôi nhìn nó, cảm giác như có một bóng đen lướt qua gương mặt nó. Rồi nó bảo tôi: “Cô có thể cho con xin cốc nước không, thưa cô Mr.?”

Cái xô nước để trên giá ngoài hiên. Tôi lấy cái cốc trong chạn ra múc nước cho nó. Ả kia uống một hơi cạn sạch. Rồi ả lại xoa tay lên bụng lần nữa và bỏ đi.

Harpo vẫn ngồi đó. Nó và cha nó cứ ngồi, ngồi mãi, ngồi mãi. Không nói một lời. Không nhúc nhích. Cuối cùng tôi dọn cơm tối rồi đi ngủ. Sáng ra dậy, tôi cảm tưởng như hai cha con họ vẫn còn ngồi y nguyên chỗ cũ. Nhưng Harpo đã ra ngoài lán, còn Mr. thì đang cạo râu.

Thưa Thượng Đế:

Harpo đã đưa Sofia và đứa bé về nhà. Chúng đã làm lễ thành hôn tại nhà chị gái của Sofia. Chồng của bà chị làm phù rể. Một bà chị khác trốn nhà đi để làm phù dâu. Một bà chị nữa thì bế đứa bé. Nghe đâu đứa nhỏ khóc ngằn ngặt, khiến Sofia phải dừng buổi lễ lại để cho con bú, và rốt cuộc ả nói “Con đồng ý” khi vẫn đang bế con trên tay.

Hà Anh dịch từ bản tiếng Tây Ban Nha

Đặt mua sách

Legend has it, and if it is not true it is still a good story, that Stalin once asked how many divisions the Pope had. Subsequent events have proved to us that while divisions are indeed important in certain circumstances, they are not everything. There are nonmaterial forces, which cannot be measured precisely, but which nonetheless carry weight. We are surrounded by intangible powers, and not just those spiritual values explored by the worlds great religions. The power of square roots is also an intangible power: their rigid laws have survived for centuries, outliving not just Stalin's decrees but even the Pope's. And among these powers I would include that of the literary tradition; that is to say, the power of that network of texts which humanity has produced and still produces not for practical ends (such as records, commentaries on laws and scientific formulae, minutes of meetings or train schedules) but, rather, for its own sake, for humanity's own enjoyment—and which are read for pleasure, spiritual edification, broadening of knowledge, or maybe just to pass the time, without anyone forcing us to read them (apart from when we are obliged to do so at school or in the university). True, literary objects are only partly intangible, since they usually come to us on paper. But at one stage they came to us through the voice of someone who was calling on an oral tradition, or written on stone, while today we are talking about the future of e-books, which apparently will allow us to read a collection of jokes or Dante's Divine Comedy on a liquidcrystal screen. Let me say at once that I do not intend to dwell this evening on the vexed question of the electronic book. I belong, of course, to those who prefer to read a novel or poem in the paper medium of books, whose dog-eared and crumpled pages I will even remember, though I am told that there is now a generation of digital hackers who, not having ever read a book in their lives, have now enjoyed Don Quixote for the first time thanks to the e-book. A clear gain for their minds but at a terrible cost for their eyesight. If future generations come to have a good (psychological and physical) relationship with the e-book, the power of Don Quixote will remain intact. What use is this intangible power we call literature? The obvious reply is the one I have already made, namely, that it is consumed for its own sake and therefore does not have to serve any purpose. But such a disembodied view of the pleasure of literature risks reducing it to the status of jogging or doing crossword puzzles—both of which primarily serve some purpose, the former the health of the body, the latter the expansion of one's vocabulary. What I intend to discuss is therefore a series of roles that literature plays in both our individual and our social lives. Above all, literature keeps language alive as our collective heritage. By definition language goes its own way; no decree from on high, emanating either from politicians or from the academy, can stop its progress and divert it toward situations that they claim are for the best. The Fascists tried to make Italians say mescita instead of bar, coda di gallo instead of cocktail, rete instead of goal, auto pubblica instead of taxi, and our language paid no attention. Then it suggested a lexical monstrosity, an unacceptable archaism like autista instead of chauffeur, and the language accepted it. Maybe because it avoided a sound unknown to Italian. It kept taxi, but gradually, at least in the spoken language, turned this into tassì. Language goes where it wants to but is sensitive to the suggestions of literature. Without Dante there would have been no unified Italian language. When, in his De Vulgari Eloquentia (On Vernacular Eloquence), Dante analyzes and condemns the various Italian dialects and decides to forge a new "illustrious vernacular," nobody would have put money on such an act of arrogance, and yet with The Divine Comedy he won his bet. It is true that Dante's vernacular took several centuries to become the language spoken by all of us, but if it has succeeded it is because the community of those who believed in literature continued to be inspired by Dante's model. And if that model had not existed, then the idea of political unity might not have made any headway. Perhaps that is why Bossi does not speak an "illustrious vernacular." Twenty years of Fascist talk of "Rome's fated hills" and "ineluctable destinies," of "unavoidable events" and "plows tracing furrows in the ground," have in the end left no trace in contemporary Italian, whereas traces have been left by certain virtuoso experiments of futurist prose, which were unacceptable at the time. And while I often hear people complain about the victory of a middle Italian that has been popularized by television, let us not forget that the appeal to a middle Italian, in its noblest form, came through the plain and perfectly acceptable prose of Manzoni, and later of Svevo or Moravia. By helping to create language, literature creates a sense of identity and community. I spoke initially of Dante, but we might also think of what Greek civilization would have been like without Homer, German identity without Luther's translation of the Bible, the Russian language without Pushkin, or Indian civilization without its foundation epics. And literature keeps the individual's language alive as well. These days many lament the birth of a new "telegraphese," which is being foisted on us through e-mail and mobile-phone text messages, where one can even say "I love you" with short-message symbols; but let us not forget that the youngsters who send messages in this new form of shorthand are, at least in part, the same young people who crowd those new cathedrals of the book, the multistory bookstores, and who, even when they flick through a book without buying it, come into contact with cultivated and elaborate literary styles to which their parents, and certainly their grandparents, had never been exposed. Although there are more of them compared with the readers of previous generations, these young people clearly are a minority of the six billion inhabitants of this planet; nor am I idealistic enough to believe that literature can offer relief to the vast number of people who lack basic food and medicine. But I would like to make one point: the wretches who roam around aimlessly in gangs and kill people by throwing stones from a highway bridge or setting fire to a child—whoever these people are—turn out this way not because they have been corrupted by computer "newspeak" (they don't even have access to a computer) but rather because they are excluded from the universe of literature and from those places where, through education and discussion, they might be reached by a glimmer from the world of values that stems from and sends us back again to books. Reading works of literature forces on us an exercise of fidelity and respect, albeit within a certain freedom of interpretation. There is a dangerous critical heresy, typical of our time, according to which we can do anything we like with a work of literature, reading into it whatever our most uncontrolled impulses dictate to us. This is not true. Literary works encourage freedom of interpretation, because they offer us a discourse that has many layers of reading and place before us the ambiguities of language and of real life. But in order to play this game, which allows every generation to read literary works in a different way, we must be moved by a profound respect for what I have called elsewhere the intention of the text. On one hand the world seems to be a "closed" book, allowing of only one reading. If, for example, there is a law governing planetary gravitation, then it is either the right one or the wrong one. Compared with that, the universe of a book seems to us to be an open universe. But let us try to approach a narrative work with common sense and compare the assumptions we can make about it with those we can make about the world. As far as the world is concerned, we find that the laws of universal gravitation are those established by Newton, or that it is true that Napoléon died on Saint Helena on 5 May 1821. And yet, if we keep an open mind, we will always be prepared to revise our convictions the day science formulates the great laws of the cosmos differently, or a historian discovers unpublished documents proving that Napoleon died on a Bonapartist ship as he attempted to escape. On the other hand, as far as the world of books is concerned, propositions like "Sherlock Holmes was a bachelor," "Little Red Riding-Hood is eaten by the wolf and then freed by the woodcutter," or "Anna Karenina commits suicide" will remain true for eternity, and no one will ever be able to refute them. There are people who deny that Jesus was the son of God, others who doubt his historical existence, others who claim he is the Way, the Truth, and the Life, and still others who believe that the Messiah is yet to come, and however we might think about such questions, we treat these opinions with respect. But there is little respect for those who claim that Hamlet married Ophelia, or that Superman is not Clark Kent. Literary texts explicitly provide us with much that we will never cast doubt on, but also, unlike the real world, they flag with supreme authority what we are to take as important in them, and what we must not take as a point of departure for freewheeling interpretations. At the end of chapter 35 of The Red and the Black, Julien Sorel goes to the church and shoots at Madame de Renal. After observing that Juliens arm was trembling, Stendhal tells us that the protagonist fires a first shot and misses his target. Then he fires again, and the woman falls. We might claim that his trembling arm and the fact that his first shot missed prove that Julien did not go to the church with firm homicidal intentions, but, rather, was drawn there by a passionate, if vaguely intentioned, impulse. Another interpretation can be placed beside this one, namely, that Julien had originally intended to kill, but that he was a coward. The text allows for both interpretations. Some people have wondered where the first bullet went—an intriguing question for Stendhal aficionados. Just as devotees of Joyce go to Dublin to seek out the chemist shop where Bloom bought a lemon-shaped bar of soap (and in order to satisfy these literary pilgrims, that chemist's, which really does exist, has begun to produce that kind of soap again), in the same way one can imagine Stendhal fans trying to find both Verrières and the church in the real world, and then scrutinizing every pillar to find the bullet hole. This would be a rather amusing instance of a literary devotee's obsession. But let us suppose that a critic wanted to base his entire interpretation of the novel on the fate of that missing bullet. In times like ours this is not impossible. There are people who have based their entire reading of Poe's "Purloined Letter" on the position of the letter with regard to the mantelpiece. But while Poe makes the position of the letter explicitly relevant, Stendhal tells us that nothing more is known about that first bullet and thus excludes it from the realm of fictitious speculation. If we wish to remain faithful to Stendhal's text, that bullet is lost forever, and where it ended up is ultimately irrelevant in the context of the narrative. On the other hand, what remains unsaid in Stendhal's Armance regarding the protagonist's potential impotence pushes the reader toward frenetic hypotheses in order to complete what the story does not tell us explicitly. Similarly, in Manzoni's I promessi sposi ( The Betrothed) a phrase like "the unfortunate woman responded" does not tell us the lengths to which Gertrude has gone in her sin with Egidio, but the dark halo of hypotheses stirred up in the reader is part of the fascination of this highly chaste and elliptical passage. At the beginning of The Three Musketeers it is said that D'Artagnan arrived at Meung on a fourteen-year-old nag on the first Monday of April, 1625. If you have a good program on your computer, you can immediately establish that that Monday was the 7th of April. A juicy tidbit of trivia for devotees of Dumas. Can one base an overinterpretation of the novel on this detail? I would say no, because the text does not make that detail relevant. Over the course of the novel it becomes clear that D'Artagnan's arrival on a Monday was not particularly important—whereas the fact that it was in April is quite relevant (one must remember that in order to hide the fact that his splendid shoulder strap was embroidered only on the front, Porthos was wearing a long cloak of crimson velvet, which the season did not justify— so much so that the musketeer had to pretend that he had a cold). All this may seem quite obvious to many people, but such obvious (if often forgotten) points remind us that the world of literature inspires the certainty that there are some unquestionable assumptions, and that literature therefore offers us a model, however fictitious, of truth. This literal truth impinges on what are often called hermeneutic truths: because whenever someone tries to tell us that D'Artagnan was motivated by a homosexual passion for Porthos, that Manzoni's Innominato was driven to evil by an overwhelming Oedipus complex, that the Nun of Monza was corrupted by Communism, as certain politicians today might wish to suggest, or that Panurge acts the way he does out of hatred for nascent capitalism, we can always reply that it is not possible to find in the texts referred to any statement, suggestion, or insinuation that allows us to go along with such interpretative drift. The world of literature is a universe in which it is possible to establish whether a reader has a sense of reality or is the victim of his own hallucinations. Characters migrate. We can make true statements about literary characters because what happens to them is recorded in a text, and a text is like a musical score. It is true that Anna Karenina commits suicide in the same sense that it is true that Beethoven's Fifth Symphony is in C minor (and not in F major, like the Sixth) and begins with "G, G, G, E-flat." But certain literary characters—not all of them by any means—leave the text that gave birth to them and migrate to a zone in the universe we find very difficult to delimit. Narrative characters migrate, when they are lucky, from text to text, and it is not that those who do not migrate are ontologically different from their more fortunate brethren; it is just that they have not had the luck to do so, and we do not encounter them again. Both mythical characters and those from "secular" narratives have migrated from text to text (and through adaptations into different mediums, from book to film or to ballet, or from oral tradition to book): Ulysses, Jason, King Arthur or Parsifal, Alice, Pinocchio, D'Artagnan. Now, when we talk about such characters are we referring to a particular score? Let's take the case of Little Red Riding-Hood. The most famous scores, Perrault's and the Grimms', display profound differences. In the former the little girl is eaten by the wolf and the story finishes there, inspiring severe moralistic reflections on the risks of not being careful. In the latter the huntsman arrives, kills the wolf, and restores the child and her grandmother to life. Happy ending. Now let us imagine a mother telling the tale to her children and stopping when the wolf devours Little Red Riding-Hood. The children would protest and demand the "true" story, in which Little Red RidingHood comes back to life, and it would be pointless for the mother to claim that she was a strict textual philologist. Children know the "true" story, in which Little Red Riding-Hood really does revive, and this story is closer to the Grimms' version than to Perrault's. Yet it does not coincide exactly with the Grimms' score, because it omits a whole series of minor details—on which the Grimms and Perrault disagree in any case (for instance, what kind of gifts Little Red Riding-Hood is bringing to her grandmother)— details children are more than willing to compromise on, because they concern a character who is much more schematic, more fluctuating in the tradition, and who appears in various scores, many of them oral. Thus Little Red Riding-Hood, D'Artagnan, Ulysses, or Madame Bovary become individuals with a life apart from their original scores, and even those who have never read the archetypal score can claim to make true statements about them. Even before reading Oedipus Rex I had learned that Oedipus marries Jocasta. However fluctuating, these scores are not unverifiable: anyone who claimed that Madame Bovary reconciles with Charles and lives happily ever after with him in the end would meet with the disapproval of people of sound common sense, who share a set of assumptions regarding Emma's character. Where exactly are these fluctuating individuals? That depends on the format of our ontology, whether it also has room for square roots, the Etruscan language, and two different ideas on the Most Holy Trinity—the Roman one, which holds that the Holy Spirit proceeds from the Father and the Son ("ex Patre Filioque procedit"), and the Byzantine one, which has it that the Spirit proceeds only from the Father. But this region has a very imprecise status and contains entities of varying substance, for even the Patriarch of Constantinople (who is ready to fight the Pope over the "Filioque" question) would agree with the Pope (at least I hope he would) in saying that it is true that Sherlock Holmes lives on Baker Street, and that Clark Kent is the same person as Superman. Nevertheless, it has been written in countless novels or poems that—I'm inventing examples at random here—Hasdrubal kills Corinna or Theophrastus is madly in love with Theodolinda, and yet no one believes that true statements can be made on these matters, because these ill-starred characters have never left their native text or managed to become part of our collective memory. Why is the fact that Hamlet does not marry Ophelia any more true than the fact that Theophrastus married Theodolinda? What is that part of our world where Hamlet and Ophelia live but not poor old Theophrastus? Certain characters have become somehow true for the collective imagination because over the course of centuries we have made emotional investments in them. We all make emotional investments in any number of fantasies, which we dwell on either with open eyes or half-awake. We can be moved by thinking about the death of someone we love, or experience physical reactions when imagining ourselves having an erotic relationship with that person. Similarly, we can be moved by Emma Bovary's fate through a process of identification or projection, or, as happened to several generations, be drawn toward suicide by the misfortunes of young Werther or Jacopo Ortis. However, if someone were to ask us if the person whose death we imagined was really dead, we would reply no, that it was a totally private fantasy of our own. Whereas if someone asks us whether Werther really did kill himself, we reply yes, and the fantasy we are talking about here is not private, it is a real fact on which the entire community of readers agrees. So much so that anyone who killed himself just because he had imagined (being well aware that this was simply the product of his imagination) that his loved one was dead would be judged by us to be mad, while somehow or other we try to justify someone killing himself because of Werther's suicide, knowing full well that the latter was a fictional character. We will have to find a space in the universe where these characters live and shape our behavior to such an extent that we choose them as role models for our life, and for the life of others, so that we are clear about what we mean when we say that someone has an Oedipus complex or a Gargantuan appetite, that someone behaves quixotically, is as jealous as Othello, doubts like Hamlet, is an incurable Don Juan, or is a Scrooge. And in literature this happens not only with characters but also with situations and objects. Why do the women who come and go, talking of Michelangelo, Montale's sharp shards of bottles stuck in the wall in the dazzling sun, Gozzano's good things of bad taste, Eliot's fear that is shown us in a handful of dust, Leopardi's hedge, Petrarch's clear cool waters, Dante's bestial meal, become obsessive metaphors, ready to tell us over and over again who we are, what we want, where we are going, or what we are not and what we don't want? These literary entities are here among us. They were not there from the beginning of time as (perhaps) square roots and Pythagoras's theorem were, but now that they have been created by literature and nourished by our emotional investment in them, they do exist and we have to come to terms with them. Let us even say, to avoid ontological and metaphysical discussions, that they exist like a cultural habitus, a social disposition. But even the universal taboo of incest is a cultural habitus, an idea, a disposition, and yet it has had the power to shape the destinies of human societies. However, as some people today claim, even the most enduring literary characters risk becoming evanescent, mobile, and shifting, losing that fixity which forced us to acknowledge their destinies. We have now entered the era of electronic hypertext, which allows us not only to travel through a textual labyrinth (be it an entire encyclopedia or the complete works of Shakespeare) without necessarily "unraveling" all the information it contains but to penetrate it like a knitting needle going into a ball of wool. Thanks to hypertext, the phenomenon of free creative writing has become a reality. On the Internet you can find programs that let you write stories as a group, joining in narratives whose denouement one can change ad infinitum. And if you can do this with a text that you are jointly creating with a group of virtual friends, why not do the same with already existing literary texts, buying programs that allow you to change the great narratives that have obsessed us for millennia? Just imagine that you are avidly reading War and Peace, wondering whether Natasha will finally give in to Anatoly's blandishments, whether that wonderful Prince Andrej will really die, whether Pierre will have the courage to shoot Napoléon, and now at last you can re-create your own Tolstoy, conferring a long, happy life on Andrej, and making Pierre the liberator of Europe. You could even reconcile Emma Bovary with poor Charles and make her a happy and fulfilled mother, or decide that Little Red Riding-Hood goes into the woods and meets Pinocchio, or rather, that she gets kidnapped by her stepmother, given the name Cinderella, and made to work for Scarlett O'Hara; or that she meets a magic helper named Vladimir J. Propp in the woods, who gives her a magic ring that allows her to discover, at the foot of the Thugs' sacred banyan tree, the Aleph, that point from which the whole universe can be seen. Anna Karenina doesn't die beneath the train because Russian narrow-gauge railways, under Putin's government, are less efficient than their submarines, while away in the distance, on the other side of Alice's looking-glass, is Jorge Luis Borges reminding Funes the Memorious not to forget to return War and Peace to the Library of Babel... Would this be so bad? No, in fact, it has already been done by literature, from Mallarmé's notion of Le Livre to the surrealists' exquisite corpses to Queneau's One Hundred Million Million Poems and the unbound books of the second avant-garde. And then there are the jam sessions of jazz music. Yet the fact that the jam session exists, where every evening a variation on a particular musical theme is played, does not prevent or discourage us from going to concert halls, where every evening Chopin's Sonata in B-flat Minor, op. 35, will finish in the same way. Some say that by playing with hypertexts we escape two forms of oppression: having to follow sequences already decided on by others, and being condemned to the social division between those who write and those who read. This seems silly to me, but certainly playing creatively with hypertexts—changing old stories and helping create new ones—can be an enthralling activity, a fine exercise to be practiced at school, a new form of writing very much akin to the jam session. I believe it can be good and even educational to try to modify stories that already exist, just as it would be interesting to transcribe Chopin for the mandolin: it would help to sharpen the musical brain, and to understand why the timbre of the piano was such an integral element of the Sonata in B-flat Minor. It can be educational for one's visual taste and for the exploration of forms to experiment with collages by putting together fragments of The Marriage of the Virgin, of Les Demoiselles d'Avignon and the latest Pokémon story. This is essentially what great artists have always done. But these games cannot replace the true educational function of literature, an educational function that is not simply limited to the transmission of moral ideas, whether good or bad, or to the formation of an aesthetic sense. Jurij Lotman, in his Culture and Explosion, takes up Chekhov's famous advice, namely, that if a story or play mentions or shows a shotgun hanging on the wall, then before the end that gun has to go off. Lotman suggests that the real question is not whether the gun will actually be fired or not. The very fact that we do not know whether it will be fired confers significance on the plot. Reading a story means being seized by a tension, a thrill. Discovering at the end whether the gun has gone off or not involves more than a simple piece of information. It is the discovery that things happen, and have always happened, in a particular way, no matter what the reader wants. The reader must accept this frustration, and through it sense the power of Destiny. If you could decide on characters' destinies it would be like going to the desk of a travel agent who says: "So where do you want to find the whale, in Samoa or in the Aleutian Islands? And when? And do you want to be the one who kills it or let Queequeg do it?" Whereas the real lesson of Moby-Dick is that the whale goes wherever it wants. Think of Victor Hugo's description of the battle of Waterloo in Les Misérables. Unlike Stendhal's description of the battle through the eyes of Fabrizio del Dongo, who is in the midst of it and does not know what is going on, Hugo describes it through the eyes of God, seeing it from above. He is aware that if Napoleon had known that there was a steep descent beyond the crest of the Mont-Saint-Jean plateau (but his guide had not told him so), General Milhaud's cuirassiers would not have perished at the feet of the English army; and that if the little shepherd guiding Bülow had suggested a different route, the Prussian army would not have arrived in time to decide the outcome of the battle. With a hypertextual structure we could rewrite the battle of Waterloo, making Grouchy's French arrive instead of Blücher's Germans. There are war games that allow you to do such things, and I'm sure they are great fun. But the tragic grandeur of those pages by Hugo resides in the notion that things go the way they do, and often in spite of what we want. The beauty of War and Peace lies in the fact that Prince Andrej's agony ends with his death, however sorry it makes us. The painful wonder that every reading of the great tragedies evokes in us comes from the fact that their heroes, who could have escaped an atrocious fate, through weakness or blindness fail to realize where they are heading, and plunge into an abyss they have often dug with their own hands. In any case, that is the sense conveyed by Hugo when, after showing us other opportunities Napoleon could have seized at Waterloo, he writes, "Was it possible for Napoleon to win that battle? We reply no. Why? Because of Wellington? Because of Blücher? No. Because of God." This is what all the great narratives tell us, even if they replace God with notions of fate or the inexorable laws of life. The function of "unchangeable" stories is precisely this: against all our desires to change destiny, they make tangible the impossibility of changing it. And in so doing, no matter what story they are telling, they are also telling our own story, and that is why we read them and love them. We need their severe, "repressive" lesson. Hypertextual narrative has much to teach us about freedom and creativity. That is all well and good, but it is not everything. Stories that are "already made" also teach us how to die. I believe that one of the principal functions of literature lies in these lessons about fate and death. Perhaps there are others, but for the moment none spring to mind. Lecture given at the Literature Festival, Mantua, September 2000